Garves Blog

Over een brief aan zijn moeder

Sat, 12 Sep 2026 09:43:19 GMT

Over een brief aan zijn moeder

Inleiding

In 1830, ruim dertig jaar na het overlijden van Christian Garve, is er een boek uitgebracht met een selectie van brieven die Christian in de periode 1770-1772 aan zijn moeder heeft geschreven. Het boek werd uitgegeven op een moment dat de populariteit van Garve al een paar decennia verdampt was. Garve had inmiddels het stempel gekregen van een klassieke figuur van de Duitse Verlichting.

Onder invloed van de Romantiek groeide in de eerste decennia van de 19 ^e eeuw de belangstelling voor dagboeken, autobiografieën en persoonlijke correspondentie. Men was steeds meer op zoek naar het innerlijke leven van grote schrijvers en denkers. Men wilde niet alleen weten wat iemand dacht, maar ook hoe hij mens was geworden.

Zo ontstond ook voor Christian Garve een hernieuwde interesse. Zijn brieven werden nu niet meer gelezen als een inkijkje in zijn privécorrespondentie, maar als documenten die inzicht gaven in het ontstaan van een belangrijk denker én in de geest van een voorbij tijdperk. En inderdaad, de brieven laten een persoonlijke kant van Christian zien, een kant die hij in zijn eigen publicaties altijd goed verborgen had weten te houden.

Uit de brieven komt naar voren wat Christian zoal bezig hield in de periode dat hij in Leipzig woont. We lezen hoe hij bezig is met het sociale netwerk en welke stappen hij neemt om de goede contacten te leggen, voor zichzelf en voor anderen. Hij toont zich echt als een burgerman uit de middenklasse, die zich naar een hogere klasse toe wil werken, met de deugden, waarden en normen die daar bij horen.

Maar hij geeft in de brieven ook een kwetsbare kant bloot. Als lezer krijg je een inkijkje in wat hem bezighoudt, hoe hij zichzelf ziet en hoe hij zich probeert te analyseren. Eigenlijk een soort van psychologische kant van hoe de mens in elkaar zit; hoe hij zelf in elkaar zit.

Een leuk voorbeeld hiervan is de brief van 20 januari 1770. Het is een korte brief. Ik heb de brief zo goed mogelijk proberen te vertalen uit het Duits naar het Nederlands met de ambitie zo dicht mogelijk op de originele tekst te blijven, maar wel een beetje in het huidige Nederlands om het ook prettig leesbaar te houden. Lees je even mee?!

De brief

Leipzig, 20 januari 1770

Liefste Mama,

Vandaag heb ik een schuld van mij afgedaan. - Ik verricht het werk zeer graag. Alleen het eraan beginnen kost mij moeite. En zo gaat het bijna met al mijn andere werkzaamheden ook. Ik stel uit, ik stel steeds weer uit.

Nu zult U wellicht zeggen: Dat is niets nieuws, mijn lieve zoon; en dat belooft weinig goeds. En inderdaad, zo schijnt het wel. Toch kan het niet anders zijn. Er leeft in de mens een zekere aandrang, die uit het diepste en donkerste deel der ziel opwelt. Juist daarom is hij de krachtigste. Men weet dikwijls niet waarom men het ene begeert en het andere afwijst; en juist daarom is het zo moeilijk zichzelf te overwinnen. Zodra ik mij aan een werk zet, overvalt mij een zekere beklemming: een wantrouwen jegens mijzelf, een vrees dat de onderneming niet zal lukken, een moedeloosheid die mij neerdrukt.

In het algemeen heb ik opgemerkt dat veel van onze fouten uit lafheid voortkomen, een gebrek aan moed. Niet uit lafheid tegenover het gevaar, maar uit een soort terugdeinzen tegenover de te nemen moeite. Het doel ligt voor ons; wij verlangen het te bereiken, doch eer wij het naderen, raken wij verstrikt in twijfel, verdriet of loomheid, of wij laten ons afschrikken door bezwaren waarvan wij de ware omvang niet weten te beoordelen. Zo trekken wij ons telkens terug, al blijft het verlangen om het doel te bereiken onverminderd bestaan.

Maar nu de toepassing.

"Hoe staat het met het werk aan de verhandelingen?" : zult U vragen.

Ik ben er zeer tevreden over, want ik heb er tot dusver nog niets aan bedorven. En dat is, zolang ik nog niets aan de zaak gedaan heb, het beste wat ik ervan zeggen kan.

Schrik daar niet van. Omdat ik er voorlopig toch niets aan kan doen, ben ik volkomen rustig. Ik heb tot nu toe aan de bibliotheek en met mijn colleges zoveel te doen gehad als ik maar wilde. Daarnaast wil ik ook graag iets voor mezelf doen. Maar dat kan gerust wachten, totdat ik er de nodige rust en gelegenheid voor heb.

Uw brief zal ik een volgende maal beantwoorden. Blijf mij intussen welgezind.

Leef wel.

Reflectie

Wat mij in deze brief treft, is hoe modern hij eigenlijk aandoet. Christian beschrijft wat wij tegenwoordig waarschijnlijk uitstelgedrag, faalangst of perfectionisme zouden noemen. Hij zegt eigenlijk:

“Ik houd van mijn werk, maar juist omdat het zoveel voor mij betekent, durf ik er nauwelijks aan te beginnen. Het is niet de arbeid die mij tegenstaat, maar de angst dat ik niet zal slagen.”

De brief heeft ook een duidelijke morele boodschap. De brief begint met een bekentenis; “hij heeft een schuld van zich afgedaan”. Het beeld dat Christian hier geeft gaat over een onafgemaakte taak, die voor hem voelt als een schuld die op hem drukt.

Hij gebruikt “schuld” dus niet zozeer juridisch of financieel, maar als een morele verplichting die hij eindelijk heeft ingelost. Dat sluit ook aan bij de rest van de brief, waarin hij schrijft over uitstelgedrag, innerlijke weerstand en de opluchting die een begonnen of voltooide taak kan geven.

Wat ook naar voren komt is een gebrek aan vertrouwen in eigen kunnen. “Hij is er nog niet aan begonnen, dus heeft hij het ook nog niet kunnen bederven”. Dit gevoel van onzekerheid over zichzelf, dat hij bang is er een potje van te maken, komt in meerdere brieven naar voren.

Christian lijkt in zijn brieven een onzeker mens, iemand die bang is om fouten te maken, iemand die geen flater wil slaan. En er dus maar niet aan begint. Weifel, weifel, twijfel.

Voor een brief uit 1770 vind ik dit best een scherpe psychologische observatie die iemand over zichzelf doet.

Over eenzaamheid

Sun, 06 Sep 2026 13:38:20 GMT

Over eenzaamheid

Perspectief van een ervaringsdeskundige

Inleiding

Ik volg de artikelen op de website van Garve al een tijdje met interesse. Met het laatste artikel over ‘Gezelschap en eenzaamheid’ voel ik de behoefte om via een eigen artikel te reageren.

Ik ben van mening dat de heer Garve het zich iets te gemakkelijk maakt met de manier waarop hij het begrip ‘eenzaamheid’ definieert; als het afwezig zijn van gezelschap. Hoewel dit niet onwaar is, is het wel heel eenzijdig. Te eenzijdig.

Eenzaamheid heeft voor mij veel meer lagen dan alleen de afwezigheid van andere mensen. Ik denk dat ik op het gebied van eenzaamheid de nodige ervaring heb opgedaan. Ik mag mezelf wel dé ervaringsdeskundige bij uitstek noemen.

Even voor de mensen die mij niet kennen of alleen van naam. Mijn naam is Friedrich Nietzsche, geboren in 1844, overleden in 1900. Ik ben de geschiedenis ingegaan als filosoof, een omstreden filosoof dat ook, maar daar wil ik het nu niet over hebben.

Het gaat nu over het begrip eenzaamheid. De laatste 12 jaar van mijn leven, na mijn psychische ineenstorting in Turijn januari 1889, heb ik in volstrekte mentale eenzaamheid geleefd. Het was voor mij niet meer mogelijk om op een zinnige manier contact te maken met de mensen en de wereld om mij heen en omgekeerd, de wereld kon geen manieren meer vinden om contact met mij te maken.

In de 13 jaar daarvoor, van 1876 tot en met 1888, heb ik rondgezworven door Zwitserland, Frankrijk en Italië, met af en toe een bezoek aan Leipzig of Naumburg, waar mijn moeder en zuster woonden. Vergezeld van een koffer met boeken was ik in die jaren steeds op zoek naar de plek waar het voor mijn gestel goed toeven was.

Ik leefde van een klein pensioen van de universiteit van Bazel, net genoeg om mijn nomadenbestaan mee te kunnen betalen. Het kwam er op neer dat ik kleine shabby kamertjes huurde en zuinig aan deed met eten.

Af en toe kwam mijn zuster naar me toe of een goede vriend, om me te helpen met lezen en schrijven. Mijn gezondheid was heel belabberd, veel migraine en veel last van de ingewanden. En dan mijn ogen, die gingen steeds verder achteruit. Er waren momenten dat 7/8 van mijn zichtvermogen me in de steek liet. Ik was bijna zo blind als een kip.

In de loop van die jaren nam het aantal vrienden gestaag af, met ieder nieuw werk dat ik publiceerde en dat niemand begreep. Direct contact voor een goed gesprek werd steeds zeldzamer. Mijn wandelingen in mijn uppie steeds langer.

Maar genoeg hierover. Het ging er mij om uit te leggen dat ik mij een ervaringsdeskundige mag vinden op het gebied van eenzaamheid. Misschien geeft bovengenoemde schets een soort van zielige indruk. Dat is niet de bedoeling. Ik zocht die eenzaamheid vaak ook bewust op; een soort mantra ‘Alleen, maar niet eenzaam’.

Het artikel van de heer Garve heeft me aan het denken gezet over de vormen van eenzaamheid die ik heb ervaren. Het is niet mijn stijl om op een gestructureerde manier te schrijven, zoals de heer Garve dat bij uitstek deed. Ik zal in mijn repliek een poging doen enigszins gestructureerd mijn punten op een rij te zetten.

Als ik reflecteer over het thema dan komt ik tot zeven vormen van eenzaamheid, die ik heb ervaren. Ik weet dat de heer Garve gek is op het getal drie; alles in drie. Ik ben een beetje rebels; ik gebruik het getal zeven als magisch getal, zoals ook vaak in de Angelsaksische wereld (Engeland en de VS) gebruikt wordt als antwoord op alle vragen.

Zeven vormen van eenzaamheid

Ik onderscheid de volgende vormen van eenzaamheid:

1. Vruchtbare eenzaamheid

Ik sluit bij de heer Garve aan dat wie voortdurend tussen anderen leeft, ongemerkt hun waarden, moraal en meningen overneemt. Een denker, kunstenaar of filosoof moet zich daarom regelmatig terugtrekken uit het gezelschap. Eenzaamheid is voor mij voorwaarde voor het kunnen ontstaan van een onafhankelijke geest. Ik noemde dat ook wel een ‘vrije geest’.

Je moet daarvoor echt fysiek en mentaal afstand nemen van de massa, de meute. Je moet in een stille omgeving zijn om ruimte te kunnen maken voor zelfonderzoek en de ontwikkeling van je eigen waarden. Ik ben zelf de maat van de dingen!

Ik heb dat ook proberen duidelijk te maken in mijn werk ‘Aldus sprak Zarathoestra’. Zarathoestra heeft zich eerst jarenlang teruggetrokken in de bergen, voordat hij terugkeert naar de mensen. Eenzaamheid is daarin geen vlucht, maar voorbereiding.

2. Aristocratische eenzaamheid

Ik doel hier niet op aristocratisch als klasse in de samenleving. Die adellijke klasse was in mijn tijd al een stuk geslonken en van minder gewicht dan in de dagen van de heer Garve. Ik heb het begrip aristocraat gebruikt in de zin van een soort ‘hogere mens’. Een mens die intellectueel en moreel onafhankelijk is van de middelmaat, de grote gemene deler.

Een positie waarbij hij eenzaam is, juist omdat hij fundamenteel anders is dan de meerderheid. Niet uit arrogantie, maar omdat zijn waarden en levenshouding niet meer samenvallen met die van de kudde.

Zijn afzondering is als het ware onvermijdelijk. Zijn eenzaamheid krijgt bijna het karakter van een lot. Een lot dat op veel onbegrip van anderen stuit, een onbegrip dat geleerd moet worden verdragen te kunnen worden.

3. Existentiële eenzaamheid

Ik heb de eenzaamheid nooit geromantiseerd. Eenzaamheid heeft ook zijn donkere kanten. Wie, zoals ik gedaan heb, oude religieuze of morele overtuigingen los laat (ik verwijs naar mijn veel geciteerde uitspraak “God is dood”), verliest ook de vertrouwde gemeenschap die daarbij hoorde.

Ik heb in de loop der jaren door mijn uitspraken veel vrienden verloren. Ook heb ik zelf van veel mensen afscheid genomen, omdat ons denken niet meer op elkaar paste. Dit leidde tot sociaal isolement en dat gaf weer momenten van een diep gevoelde existentiële eenzaamheid.

Ik heb me enorm verlaten gevoeld. Ik heb vertwijfeling gevoeld. Ik weet dat ik vaste zekerheden moedwillig heb afgebroken. Ik ben ook de confrontatie daarover met mezelf aangegaan. Ik heb mezelf vast weten te houden, toen niemand het meer deed.

4. Noodzakelijke eenzaamheid

Ik heb het aangaan van de eenzaamheid ook ervaren als noodzakelijk om mezelf te kunnen overwinnen. Wat bedoel ik daar mee? Wie zichzelf wil veranderen, wie boven zichzelf uit wil groeien, kan dat niet samen met anderen doen. De beslissende strijd vindt alleen plaats, kan alleen alleen plaatsvinden.

Deze vorm van eenzaamheid vereist moed. Je neemt verantwoordelijkheid om de kern van jou als mens aan te pakken en tot een hoger – maar onbekend – plan te brengen; het scheppen van een nieuw zelf.

5. Decadente eenzaamheid

Tot nu toe lijkt het alsof alle vormen van eenzaamheid of positief zijn, noodzakelijk zijn, of beide. Dat is niet altijd het geval. Ik onderken ook een vorm van eenzaamheid die niet positief is. Ik koppel daar het begrip decadent aan, een graag door mij gebruikte term.

Ik maak daarvoor onderscheid tussen a) mensen die sterk genoeg zijn om vrijwillig alleen te zijn en vrijwillig de eenzaamheid op te zoeken en b) mensen die zich in eenzaamheid terugtrekken uit zwakte, angst of ressentiment, omdat ze de wereld niet meer zien zitten en daar ook niets meer aan willen doen.

Deze tweede groep zoekt de eenzaamheid niet op om geestelijk onafhankelijk te zijn, maar om geestelijk afstand te nemen van wat er in de wereld gebeurt. Hoewel het misschien een fijn gevoel geeft om je niets meer van de wereld aan te hoeven trekken, zie ik dat als teken van zwakte. Je zet hiermee niet alleen in jou de wereld stil, door het stilzetten van de wereld zet je ook je eigen ontwikkelpotentieel stil.

6. Ritmische eenzaamheid

Ik ben het eens met de heer Garve dat het voor de ontwikkeling van je verstand goed is om af te kunnen wisselen tussen gezelschap en eenzaamheid. Het is niet goed voor een mens om permanent alleen te zijn, voor niemand niet.

In mijn beeld zouden eenzaamheid en gezelschap een soort ritme moeten hebben, een soort dans. Een dans van zich terugtrekken uit de wereld, inzicht verwerven door overdenken, terugkeren naar het gezelschap, inzichten uitwisselen, opnieuw vertrekken, een eeuwige wederkeer.

In mijn Zarathoestra komt dat ritme ook goed naar voren. Wie alleen maar tussen mensen leeft, verliest zichzelf; wie alleen maar alleen blijft, verstijfd, verstard.

7. Ultieme eenzaamheid

En dan kom ik nu bij de zevende, de laatste vorm van eenzaamheid. In de Europese literatuur staat ‘de zevende’ vaak voor de laatste fase, de diepste graad, een toestand voorbij de gewone menselijke ervaring. Ook ik heb die ultieme eenzaamheid ervaren.

Het is niet de eenzaamheid van iemand die alleen is. Het is niet de eenzaamheid van de vormen 1 t/m 6. Het is de eenzaamheid van degene die zijn eigen waarden heeft geschapen en niemand meer boven zicht of naast zich heeft als autoriteit.

Het is de eenzaamheid die ik als Zarathoestra geformuleerd heb als: “nu begint mijn laatste eenzaamheid”. Dat was op een voor hem beslissend moment: hij had niet alleen afstand genomen van de massa, maar ook van zijn leerlingen en zelfs van de behoefte begrepen te worden.

Deze laatste eenzaamheid’, deze ‘ultieme eenzaamheid’ is geen sociale afzondering meer, maar een geestelijke toestand waarin ik als ‘de schepper’ volledig op mezelf ben aangewezen.

Ten slotte

Ik hoop dat de heer Garve hier nog iets aan heeft in zijn verdere herleving van zijn werk ‘Gezelschap en eenzaamheid’. Eigenlijk ben ik wel benieuwd naar de mening van de heer Garve zelf over de typologie van eenzaamheid, die ik in het artikel naar voren heb gebracht. En iedereen weet; voor een polemiek ben ik altijd te porren.

Gezelschap en eenzaamheid - deel I

Sat, 05 Sep 2026 15:21:49 GMT

Gezelschap en eenzaamheid - deel I

Feuilleton - deel I – de ontwikkeling van het verstand

Dit is een lang artikel! Neem een stukje tijd mee bij het lezen.

Inleiding

Ik heb een groot deel van mijn leven onderzoek gedaan naar hoe mensen zich in gezelschap gedragen, welke zeden, gebruiken en gewoonten daarbij belangrijk zijn, welke deugden daar dan weer bij horen en waar het vaak schuurt en wringt.

Zelf woonde in een groot deel van mijn leven bij mijn moeder. Mijn lievelingsplek was mijn studeer- en werkkamer. In m’n uppie lekker met mijn neus in de boeken. Je zou kunnen zeggen dat ik in een soort van eenzaamheid leefde. Mijn moeder even niet meegerekend. Eigenlijk waren we samen tweezaam.

Na het overlijden van mijn moeder in 1792, ik was net 50 geworden, bleef ik alleen in het huis achter. Kort daarna besefte ik dat ik eigenlijk nog geen goed onderzoek had gedaan naar de invloed die ‘gezelschappen’ en ‘eenzaamheid’ op de ontwikkeling van de mens hebben. Kortom, ik had weer een mooi thema om uit te werken, alleen in dat grote huis.

Al met al is het een dik boek geworden, in twee delen uitgebracht. Het eerste deel is uitgebracht in 1797. Helaas overleed ik in 1798. Ik was nog volop bezig met het tweede deel. Mijn vrienden hebben op basis van mijn aantekeningen het tweede deel alsnog in 1800 uitgegeven, postuum zoals dat heet.

Ik heb mijn onderzoek heel gestructureerd uitgevoerd, zoals ik dat van mij gewend was. In de inleiding van het boek geef ik aan wat de aanleiding van het onderzoek is. Ook schets ik kort dat er verschillende type gezelschappen zijn (zakelijk gericht, ter ontspanning en vermaak, gerelateerd aan de klasse van de samenleving, etc.). En er zijn natuurlijk ook verschillende vormen van eenzaamheid (monnik in een klooster, studeerkamergeleerde, etc.).

Vervolgens licht ik in de inleiding van het boek kort toe dat ik het effect onderzoek dat de fenomenen ‘gezelschap’ en ‘eenzaamheid’ hebben op:

De ontwikkeling van het verstand,
De ontwikkeling van het karakter en
De ontwikkeling van de zeden.

Zoals men dat in mijn tijd gewend was bij tijdschriften, verscheen een heel werk niet in één keer, maar als een reeks van artikelen. Dit werd met een mooi woord feuilleton genoemd. Ik vind dat nog steeds een mooi woord. Dit is dus deel 1 van het feuilleton. In dit deel ga ik in op het eerste thema; de ontwikkeling van het verstand.

Deel 1: Het verstand

Voor de ontwikkeling van het verstand onderscheid ik twee aspecten. Het eerste aspect betreft de effecten van gezelschap en eenzaamheid op het verkrijgen van kennis. Het tweede aspect betreft het effect op de manier waarop het verstand met die kennis omgaat, de vaardigheid van het denken en het redeneren.

1.1. Het verkrijgen van kennis

Als eerste neem ik je graag even mee in een korte vogelvlucht door de tijd. We hebben pas sinds de uitvinding van de boekdrukkunst rond het jaar 1450 door de Duitser Gutenberg de mogelijkheid om op grote schaal kennis via gedrukte boeken onder de mensen te brengen.

In de middeleeuwen en in de Klassieke Romeinse en Griekse tijd werd kennis al wel op schrift gezet, maar dat was tijdrovend om te doen, was duur en die werken hadden een relatief klein lezerspubliek. Het – vanaf 1450 - voor een breder publiek beschikbaar zijn van gedrukte kennis was bij de Duitsers niet tegen blindemansogen gezegd.

Met de opkomst van de burgerij in de 17 ^e en 18 ^e eeuw nam het lezen van boeken in de Duitse landen een enorme vlucht. Effect hiervan was dat men ook in gezelschap over een breed scala aan onderwerpen met elkaar in gesprek kon.

Het verkrijgen van kennis - gezelschap

Een gezelschap leent zich heel goed voor het uitwisselen van kennis, gelezen feiten en weetjes. Je kan in een gezelschap vanuit een breder perspectief kennis opdoen dan alleen met jezelf vanuit een boek. Het hangt natuurlijk wel van het gezelschap af dat bij elkaar is en de algemene ontwikkeling en belezenheid van de mensen.

Daarbij zijn er onderwerpen die zich goed lenen om juist in een gezelschap te bespreken en er zijn onderwerpen die zich daar duidelijk minder goed voor lenen. Tot de eerste groep behoren de onderwerpen die betrekking hebben op het dagelijks leven. Voorbeelden zijn het zaken doen, de economie en ook de politiek. En niet te vergeten, het uitwisselen van ditjes en datjes over de reizen in het buitenland doen het ook altijd goed.

Met name voor de ‘vrouwenkamer’ zijn het onderwerpen als het runnen van het huishouden en de trends in de mode, waar veel praktische kennis over kan worden uitgewisseld.

En dan de tweede groep. Kennis over natuurwetenschappen, de natuur zelf en geschiedenis lenen zich minder om via een gezelschap goed te bespreken. Vaak hebben gesprekken hierover betrekking op stukjes, die uit hun samenhang getrokken worden. Wil je op die thema’s een goed gesprek om ook echt je kennis te verbeteren, dan is het al snel nodig om in de groep een geleerde of leraar te hebben.

Hij (in mijn tijd was het meestal een hij) kan de kennis in een bredere context plaatsen én in begrijpelijke taal aan leken uitleggen. Maar dan heb je eigenlijk meer een soort van college en verlies je een stukje dynamiek en spontaniteit die juist zo kenmerkend is voor het luchtige gesprek binnen een gezelschap.

Kenmerkend voor de gesprekken in gezelschappen is dat het vooral luchtig moet zijn, oppervlakkig en praktisch. Vooral niet te diep en te zwaar.

In een gezelschap ontbreekt het aan rust en stilte om je goed op de inhoud van een onderwerp te concentreren. Er is juist sprake van veel flarden van andere gesprekken om je heen en veel prikkels van wat er om je heen gebeurt.

Tel daar de drijfveren van jezelf en de mensen om je heen bij op, zoals ambitie, ijdelheid, jaloezie, nijd, liefde en je voelt dat als die dingen effect hebben op je gemoed en op de aandacht die je aan het gesprek zelf kan geven.

Je gemoed is vaak datgene wat aandacht neemt en die het filter is waarmee je op dat moment de wereld om je heen ervaart. Je bent daar dan meer mee bezig dan het verrijken van je kennis en het oefenen van je verstand.

Tel daarbij op dat veel mensen een gezelschap juist opzoeken om te pronken met wat iemand weet en het tonen van diens vaardigheden. Het is vaak allemaal ijdelheid en het smeken om erkenning.

Gevolg: veel praten, weinig ‘echt’ luisteren. Men luistert vaak niet echt naar wat iemand zegt omdat men staat te popelen diens eigen verhaal naar voren te brengen. Er is dan ook opvallend vaak sprake van twee monologen met beleefde tussenpauzes, dan van een echte inhoudelijke dialoog tussen twee of meer mensen.

Marcus Aurelius (de Romeinse Keizer-filosoof) heeft ooit daarover opgeschreven dat je ‘actief’ naar iemand luistert als je met je verstand luistert, en niet alleen met je oor. Daarbij ziet hij het als plicht om in gezelschap actief, met je verstand, naar iemand te luisteren. Dat doe je uit respect voor die ander.

Ik merk bij mezelf dat zelfs het besef dat je met je verstand moet luisteren al iets met het aanzetten van je verstand doet. Verder merk ik dat het moeilijk is om in een gezelschap, met al die babbelende mensen om je heen, het moeilijk is om actief te luisteren en dat ook vol te houden. Dit wordt nog moeilijker als je merkt dat in het gesprek je eigendunk en je trots de kop op stekken.

En daarbij is het dan ook nog zo dat in een gezelschap er heel veel nietszeggende gesprekken zijn, waarbij je eigenlijk drukker bent met de hoffelijkheid en zeden in de omgang dan met het gesprek zelf.

Daartegenover staat echter wel dat je in een gezelschap wel in een soort van paraatheid staat; je bent afwisselend bezig met praten, luisteren en opletten. Dat geeft ook weer nieuwe inzichten en ideeën. Dat heb je niet als je alleen bent. Je kan dan wel meer de diepte in, maar bent tegelijk ook meer passief. Dat is een ander soort energie; die ook anders door je heen stroomt. Tijd om het verkrijgen van kennis vanuit het perspectief eenzaamheid te bekijken.

Het verkrijgen van kennis - eenzaamheid

Los van het gegeven dat sommige onderwerpen zich beter lenen om zich juist niet in gezelschappen te laten bespreken, zijn er ook mensen die liever niet naar die gezelschappen gaan.

Daarnaast zijn er – tenslotte – ook mensen waar hun beroep juist om eenzaamheid vraagt, dan wel tot eenzaamheid leidt. In de eerste groep vallen bijvoorbeeld natuurwetenschappers en filosofen, maar ook ambachtslieden die in hun atelier aan hun producten werken.

Tot de tweede groep behoren de hoge ambtenaren, die voor hun werk omgeven zijn door stapels dossiers en hun kantoor niet meer uitkomen, maar ook de arbeider die door de steeds verdergaande arbeidsdeling vereenzaamd en mechanisch en zonder gezelschap zijn ding doet.

Hoe komt de eenzame mens aan kennis? Dat kan door het observeren van de dingen om haarhem heen, met name als het kennis over de natuur betreft, maar voornamelijk natuurlijk door het lezen van boeken (of tegenwoordig het internet en het luisteren naar podcasts).

Juist door het voorhanden zijn van veel boeken over veel onderwerpen kan de eenzame mens zich kennis opdoen over de vele aspecten van het menselijk leven en de wereld. Door lezen en studeren kan je je grondiger verdiepen in een onderwerp, meer op academisch niveau, met meer facetten. In boeken is de argumentatie vaak beter opgebouwd als in een gesprek gebeurt.

In je studeerkamer leef je met het gezelschap van grote denkers uit alle windstreken en van alle tijden. Je ka de boeken zelf uitkiezen en ook zelf terzijde leggen. Jij helpt volledig het initiatief over welke kennis je wilt weten, hoe diep en hoe breed.

Dat kan niet met de gesprekspartners in een gezelschap. Daar worden de thema’s en de diepgang door de omgeving bepaald (en is altijd beperkt). Het reguliere gesprek in een gezelschap is doorgaans oppervlakkig, weinig geestrijk. Dat is vaak ook precies de bedoeling van de gesprekken in gezelschap; het gezelschap is geen plek voor een diepgaand gesprek, als was het alleen omdat veel van de aanwezigen intellectueel middelmaat zijn of zelfs tot de groep ‘leeghoofden’ behoren.

In de stilte en rust van de eigen werkkamer kan de geest van de eenzame zich in volledige vrijheid op een onderwerp richten. Bij het studeren van een werk zijn er twee aspecten van belang:

Je moet leren de auteur te begrijpen (als vervanging voor het ontbreken van een mondelinge voordracht).
Je moet actief bevorderen om zelf kritisch over dat wat je gelezen hebt, na te denken (met jezelf het gesprek met de auteur aangaan).

Door dit te doen kan je het voordeel van het gezelschap imiteren. Daar hoort bij dat je momenten moet nemen om zelf een mening te ontwikkelen over wat je gelezen hebt. Vervolgens doe je alsof je met de auteur in gesprek gaat en bespreek je je eigen mening en die uit het boek.

Dat klinkt misschien een beetje schizofreen, maar dat is het niet. Met wat oefening zijn er goede werkvormen om via deze manier van kritisch lezen tot goed onderbouwde kennis te komen. En daarnaast geldt: “Een schizofreen is nooit alleen’.

Reflectie

Het hangt van je eigen intellectuele niveau af en van je sociale vaardigheden of je je kennis beter kan ontwikkelen in een gezelschap of beter in je uppie. De middelmatigen van geest hebben meer aan het gezelschap. De meer intellectuelen onder ons doen het liever zelf.

In de 18 ^e eeuw werden de menen met bovengemiddelde talenten ook vaak een ‘genie’ genoemd. Dat woord heeft anno 2026 een andere betekenis gekregen. In mijn tijd waren er best veel mensen die in het hokje ‘genie’ geplaatst werden.

Het genie zal zich in gezelschap vaak ook scherper opstellen en meer de anderen observeren. Vandaar uit kan zhij diens kennis ook toetsen en gedoceerd brengen.

Een middelmatige geest zal vaak ook minder goed tegen de eenzaamheid kunnen, laat staan die benutten om te studeren.

Los van de intellectuele vermogens van jou als mens moeten we ons ook bewust zijn dat sommige onderwerpen zich beter lenen om in eenzaamheid te doen en sommige onderwerpen juist beter in gezelschap.

Voor mij is hierin een vuistregel: Hoe meer wiskunde (abstracte kennis) het onderwerp vraagt, hoe meer het geschikt is voor eenzame bestudering. Hoe meer praktische kennis een onderwerp vraagt, hoe meer het geschikt is om in een gezelschap te bespreken.

1.2. Het oefenen van het verstand

En dan nu over het oefenen van het verstand, het goed om kunnen gaan met de verkregen kennis. Ik denk dat ik wel een beetje voor mijn eigen parochie preek, als ik stel dat je je verstand beter oefent als je de gelegenheid hebt om langer en dieper over een kwestie door te denken. Daarmee stel ik dan ook dat je je verstand beter kan oefenen in eenzaamheid, dan temidden van een geanimeerd babbelend gezelschap.

Toch heb je in die eenzame denkoefening een aantal moeilijkheden te overwinnen. De verleiding ligt op de loer om te verzinken in een leeg gedachtenspel (je komt vast te zitten en gaat herhalen) of juist via veel fantasie en inbeeldingskracht in je denken oververhit te raken en je gedachten volledig de vrije loop te laten gaan. In gezelschap worden je gedachten beter bij de les gehouden.

Je moet een sterke denker zijn om alleen te kunnen denken én focus te houden. Middelmatige denkers dwarrelen in hun uppie al gauw alle kanten op. Daarom hebben de meeste mensen een voorkeur voor het verkeren in gezelschap boven eenzaamheid. Je krijgt in een gezelschap ook makkelijker nieuwe prikkels voor je denken door de perspectieven van anderen.

Deze prikkels ontbreken als je in eenzaamheid bent; er komt dan geen nieuwe stof tot nadenken. Eenzaamheid is een goede plek om met denkstof aan de slag te gaan, maar je moet wel eerst gevoed zijn. Dat kan door boeken, gezelschap of ervaringen. Je moet dan in je denken de flexibiliteit hebben om zelf nieuwe voorstellingen te maken of nieuwe denkposities in te nemen.

Dat vraagt best wat oefening, weet ik uit eigen ervaring. Voor je het weet zit je tegen jezelf te praten. Als andere mensen dat dan zien, kan dat zomaar de indruk geven dat het niet helemaal goed met je gaat.

Maar er is ook een belangrijk ander perspectief. In eenzaamheid denken, diep denken betekent vaak ook langzaam denken. Dat is leuk voor de studeerkamer, maar dat is niet wenselijk in het zakelijke leven en in gezelschap. Voor de meeste dingen in het dagelijks leven moet je snel denken en snel oordelen. Ook dat moet je leren. En dat leren doe je dus door veel in gezelschap te zijn en daar te oefenen.

De keerzijde hiervan is dat je moet accepteren dat de gesprekken oppervlakkiger zijn, daarmee sneller wendbaar en dat je ad rem en gevat moet kunnen reageren. Ook moet je je gedachten snel in een goede formulering naar voren kunnen brengen. Dit is een vaardigheid en ook als vaardigheid te leren. Als je maar oefent.

Hiervoor zijn twee dingen nodig. 1) Je moet opmerkzaam zijn wat er gezegd wordt en hoe het gezegd wordt en 2) je moet een scherpte hebben om prompt te reageren. Je moet daarvoor snel de vereiste kennis uit je geheugen naar boven halen, die kennis verwerken in je oordeel en als repliek helder formuleren. Dat oefenen kan best vermoeiend zijn.

Je hebt dus vaardigheden voor het oefenen van je verstand in het dagelijks leven (zakelijk en in gezelschappen) en vaardigheden voor het denken in je uppie. En dan is het nog belangrijk dat je oefent in het afwisselen van beide en daardoor je lenigheid van denken vergroot.

Hoe mensen denken

En dan wil ik graag nog iets kwijt over de manier waarop mensen denken en dan vooral de verschillen. Mensen wijken in de manier van denken in drie dingen van elkaar af:

1. De methode van denken.

Sommige mensen voelen zich prettiger om van abstract naar concreet te denken. Andere mensen doen dat liever omgekeerd; van concreet naar abstract.

De eerste groep doet er goed aan om zich onder mensen te begeven om zodoende contact met de praktijk te houden. De tweede groep heeft baat bij mensen die hen helpen om vanuit de ervaringen tot de grote lijnen te komen.

2. De inschatting van de waarde van die dingen die zhij onderzoekt.

De eenzame denker is vaak zelf de maat der dingen. In gezelschap wordt je beïnvloed door de maat van de anderen. Het gaat er natuurlijk om een balans te vinden tussen je eigen maat temidden van de anderen. Je moet daarvoor zelf een goede uitleg hebben en stevig in je schoenen staan om niet mee te dwarrelen met wat anderen van iets vinden.

3. De mening die zhij als waarheid neemt.

Je mening komt voort uit de waarheden die je denkt te hebben gevonden. Die zijn geworteld in de overtuigingen die zich in je hebben vastgezet (en die je niet meer ter discussie stelt). Door contact in een gezelschap is het ook mogelijk om je je bewust te worden van je eigen vooroordelen en die bij te kunnen stellen.

De keerzijde van het gezelschap is de kans op collectieve beeldvorming ‘GroupThink’ en dat is juist weer gevaarlijk. Vaak moet je dan je eigen mening opofferen. Dit kan tot gevolg hebben dat je steeds meer ook geen eigen mening meer ontwikkeld en oppervlakkiger wordt.

Voor het scherp houden van je geest en het vormen van je mening is het nodig dat je de kwestie van verschillende perspectieven bekijkt. Dat kan je door in gesprek te gaan met jezelf of het gesprek in een gezelschap aangaan.

Het was bij de oude Grieken als bekend dat de geest het meest scherp gehouden wordt als het gesprek een soort vriendschappelijke strijd is tussen gelijkgewichten. Met name een goede discussie of debat zijn prima vormen om dit voor alle betrokkenen te oefenen.

Schrijven

Voor de eenzame is er vaak geen andere optie om de eigen gedachten te scherpen dan door ‘schrijven’. Ieder mens heeft behoefte om zich te willen uitten, zijn kennis te scherpen. Als dat niet via een gesprek kan, dan ontstaat de behoefte om het op te schrijven en met zichzelf hierover in gesprek te gaan. (volgens mij ben ik dit nu ook aan het doen).

In mijn tijd deden de meeste mensen dit door het schrijven van brieven, naar meerdere personen en over een langere periode, zodat er beeld kwam over een ontwikkelingsgang in het denken vanuit verschillende perspectieven. Nu doet men dat door het schrijven van posts, blogs en artikelen op internetplatformen.

Toch zijn er ook enige kritische kanttekeningen te maken over dat schrijven. Laat ik beginnen met Plato, die in zijn tijd het schrijven als tweederangs zag, ondergeschikt aan het mondeling uitwisselen van kennis en meningen. Vaak houdt je bij het schrijven vaak onbewust, en soms bewust, al rekening met mogelijke oordelen van de lezer. Je schijft dan niet precies op wat je zou willen schrijven.

Daarnaast is er dan nog de kwestie van grammatica en stijl; dat je de dingen op een bepaalde manier op moet schrijven die verder afstaat van je eigenlijke gedachten. En misschien is dat ook wel een tukje ijdelheid; dat je wilt dat mensen tegen je zeggen dat je het heel mooi hebt opgeschreven.

In de 18 ^e was er een beroemd werk van de Schotse Lord Monboddo over het schrijven. Hij stelde dat schrijven je denkkracht juist beperkt in vergelijk met mondeling. Het kan zo maar zijn dat we door het opschrijven juist niet beter doordeken. Als je het opschrijft gaan je gedachten op een of andere manier mee op te papier en zijn ze dan uit je hoofd weg.

Ik merk dat zelf ook als ik schrijf. Het lijkt een soort van je afschrijven of uit je systeem schrijven. Het is ook een veel gehoorde therapie van psychologen om over de betreffende kwestie te schijven; ze worden dan helder, maar gaan ook een soort van weg.

Ik merk dat ook als ik iets herlees dat ik een aantal jaren gelezen geschreven hebt; dat ik het me niet meer voor kan stellen dat ik dat toe gedacht heb en zo heb opgeschreven; alsof het van iemand anders was. Dus, schrijven als vorm is ook niet alles. Ik moet wel denken aan Nietzsche die steevast begon met de Latijnse woorden ‘Mihi ipsi scripsi’; ik schrijf dit voor mijzelf.

Had Nietzsche maar in mijn tijd geleefd; ik had deze mantra graag van hem overgenomen. Misschien dat mijn werken dan ook meer van mezelf hadden laten zien; dat ik minder rekening gehouden had met wat andere mensen ervan zouden vinden. Maar ja, dat is achteraf.

Reflectie

Alles beschouwende is het beter je verstand te ontwikkelen via gesprek tussen echte mensen, dan schriftelijk te oefenen met en in jezelf. Hoe eng dat af en toe ook kan zijn. Los daarvan is het verstandig je kennis op niveau te brengen door veel te lezen, voordat je in gezelschap op een geode manier die kennis kan delen en je verstand kan oefenen in het omgaan met die kennis.

Daarbij moeten we niet vergeten dat er ten opzichte van mijn tijd de hoeveelheid beschikbare kennis enorm is toegenomen. Was het in mijn tijd belangrijk om bij te tijd te zijn met de nieuw verschenen boeken over een bepaald thema, nu het het belangrijk om een vaardigheid te ontwikkelen om uit die enorme hoeveelheid beschikbare informatie tot zinnige kennis te komen. Dat geeft er echt een uitdaging bij!

Brieven aan een vriendin

Fri, 04 Sep 2026 10:39:24 GMT

Brieven aan een vriendin

'Christian Garves vertraute Briefe an eine Freundin' (1801)

Garve overleed in 1798. Hij was 56. Hij was op dat moment een gevierd filosoof in het genre ‘levenskunst’; praktische filosofie voor de dagelijkse dag. Deze populariteit is ook af te meten aan de grote hoeveelheid werken die na zijn dood nog zijn uitgebracht. Het leek wel of iedereen nog een graantje mee wilde pikken van zijn succes.

Zo ook de uitgave ‘Christian Garves vertraute Briefe an eine Freundin’ dat in 1801 werd uitgegeven. Het boek bevat de brieven die Christian in 1767 en 1768 schreef aan zijn goede vriendin Wilhemine Zietzmann, die met haar man (een advocaat) en dochtertje in Leipzig woonde.

Christian had Wilhelmine en haar man ook in Leipzig ontmoet, waar hij sinds 1766 woonde, bij zijn mentor en goede vriend Gellert. Het was ook Gellert die Christian geïntroduceerd had in de academische en de meer welgestelde kringen van Leipzig. En daar had Christian Wilhelmine en haar man leren kennen. Blijkbaar klikte het tussen hen zodanig dat daaruit een vriendschap was ontstaan.

‘Christian Garves vertraute Briefe an eine Freundin’

De uitgave ‘Christian Garves vertraute Briefe an eine Freundin’ bevat de 38 brieven die Christian in de periode 1767-1768 aan Wilhelmine geschreven heeft. In die periode was Chistian weer terug bij zijn moeder in Breslau. Zij wilde hem weer graag om zich heen hebben om zich gesteund te voelen.

De uitgave bevat geen brieven van Wilhelmine aan Christian. Die waren natuurlijk bewust weggelaten. Het ging bij de uitgave om inzicht te krijgen in de psyche van Christian. Nogmaals, ik heb het idee dat het gewoon de bedoeling was om zijn populariteit impulsen te blijven geven en er ook nog iets aan te verdienen.

Het toevoegen van het woord ‘vertraute’ (vertrouwelijk) was 100% marketing. Het was algemeen bekend dat Christian niet getrouwd geweest was en er ook geen uitgebreid, of zelfs maar beperkt, liefdesleven op na had gehouden. Dat er dus brieven beschikbaar kwamen van Christian aan een vriendin, en dan ook nog vertrouwelijke brieven, dat moest natuurlijk de nieuwsgierigheid opwekken. Tenminste, dat gevoel houd ik er aan over.

Vertrouwelijk is relatief

Na het lezen van de brieven besef ik weer hoe relatief begrippen als vertrouwelijk zijn. Ja, we krijgen een stukje inzicht in de persoon Garve, die hij zorgvuldig uit zijn boeken had weg weten te houden. Nee, het zijn absoluut geen teksten waar Jan Wolkers rode oortjes van gekregen zou hebben. Verre van zelfs.

Waar gaan de brieven over? Mijn afdronk is dat er in de brieven drie rode draden zijn. Ik noem het getal drie, omdat ik, net als Christian, vanuit de retorica heb meegekregen dat het getal een soort heilig getal is om dingen uiteen te zetten.

De dikke rode draad door de brieven heen is de vriendschap die Christian voor Wilhelmine voelt en het aspect van liefde dat bij die vriendschap hoort. Het gaat daarbij niet om amoureuze liefde, niet om een geheime liefde, niet om twee geliefden die elkaar via de taal in vervoering brengen. Nee, dat allemaal niet.

Christian geeft aan dat hij de brieven van Wilhelmine ook door zijn moeder laat lezen en dat hij de hartelijke groeten van zijn moeder moet doen. Zelf doet hij in de brieven ook de hartelijke groeten aan Wilhelmine’s man en dochtertje. Het gaat dus om de vriendschap tussen hen beide.

En toch staat in veel brieven het begrip liefde centraal. Christian geeft zijn gedachten aan het papier prijs over de manier waarop liefde binnen vriendschap tot uiting komt en hoe hij liefde ziet tussen twee vrienden (met de spanning dat het om een man en een vrouw gaat) versus de liefde tussen de man en vrouw binnen het huwelijk.

Uit de brieven van Christian blijkt duidelijk dat hij en Wilhemine van mening verschillen. Soms geeft dat aanleiding om in zijn brieven twijfel te uiten of de vriendschappelijke gevoelens wel wederzijds zijn.

Twijfel

Die ‘twijfel’ is een tweede rode draad door de brieven heen. Het gaat dan in eerste instantie over de twijfel die Christian heeft inzake de gevoelens van Wilhelmine voor hem. Hij vraagt in veel brieven expliciet om bevestiging. Soms ook is hij ronduit boos en/of verdrietig dat zij te weinig van haar gevoelens voor hem aan hem laat zien.

Maar dat gevoel van twijfel is breder. Hij twijfelt over zijn verblijf bij zijn moeder in Breslau. Hij twijfelt over wat voor werk hij wil doen, wat voor baan hij wil nemen, welke acties hij moet nemen. En steeds weer lees je dat zijn relatie met zijn moeder, de claim die zij op hem legt, daar een belangrijke factor in speelt. Het zou ook zo maar kunnen zijn dat die twijfel bij hem geleid heeft tot een soort verlamming om tot persoonlijk leiderschap te komen. En dan komen we bij de derde rode draad.

Dagen van luie lichtheid

Een derde rode draad is het inkijkje dat de brieven geven in de dagelijkse beslommeringen in huize Garve. Dat wordt niet gekend door bruis. Christian geeft aan iedere dag rond 8 uur op te staan en rustig aan de dag te beginnen. Vervolgens drinkt hij met zijn moeder een kopje thee, tot ongeveer 10 uur.

Daarna gaat hij twee uur aan het werk. Om twaalf uur is het tijd voor de lunch. Aansluitend gaat hij een half uur piano spelen. Het is dan ongeveer 14 uur, tijd voor een wandeling of het afleggen van een visite. Begin van de avond is er dan weer een maaltijd met aansluitend een gezellig samenzijn. En weer naar bed.

Er is veel gepieker over wat hij wil en wat hij moet. Uit de brieven komt duidelijk naar voren dat hij het leven in Leipzig mist en Breslau heel erg saai vindt. Een paar keer komt naar voren dat hij eigenlijk naar Leipzig wil verhuizen, samen met zijn moeder. Maar het rekensommetje is snel gemaakt.

De huizen in Leipzig zijn twee keer zo duur als in Breslau. Het huis in Breslau verkopen en in Leipzig iets vergelijkbaars kopen is uitgesloten. Dat wil hij zijn moeder niet aandoen en zij haarzelf ook niet. Dus een Nogo.

Gebrek aan zelfvertrouwen

Iets anders dat opvalt is het gebrek aan zelfvertrouwen van Christian. Hij is zich duidelijk bewust van zijn plek binnen de samenleving; hij behoort tot de klasse van de burgerij en wil graag een beetje hogerop komen. Niet vergeten dat hij ook nog pas 25 is.

Hij kijkt op tegen mannen van rang en stand en voelt zich daarbij duidelijk de onderliggende partij. Een kenmerkend voorbeeld hiervan ontvouwt zich over meerdere brieven heen. Hij schrijft dat hij gevraagd is voor een functie bij een minister, een functie waarbij hij veel mag reizen. Later blijkt dat hij eigenlijk gevraagd is of hij iemand wist die voor die functie geschikt zou zijn en dat hij toen zichzelf heeft voorgesteld.

De betreffende heer heeft toen aangegeven dat hij Christian bij de minister voor zou dragen. Vervolgens zijn er weken overheen gegaan dat Christian niets hoorde en letterlijk vol verwachting dagelijks uitkeek naar de brief van de minister, die maar niet kwam.

Op een goede dag kwam de betreffende heer naar Christian met de mededeling dat hij nu direct mee moest naar de minister, die in de stad was en hem kon ontvangen. Christian trok zijn beste pak aan. Wat bleek? Het was een soort algemeen vragenuurtje, met vele wachtenden voor hem. De minister had uiteindelijk geen tijd voor hem en nodigde hem uit voor het eten later die dag.

Opnieuw was daar een grote groep aan tafel. Het was een etentje dat drie uur duurde. Er werden veel onderwerpen besproken waar Christian niets van begreep. Hij heeft gedurende het hele samenzijn geen woord gezegd, niets durven zeggen. Daarna heeft hij nooit meer iets over de kwestie gehoord, laat staan durven vragen.

Best wel sneu eigenlijk.

Over Plutarchus

Fri, 28 Aug 2026 13:20:45 GMT

Over Plutarchus

Als je - zoals ik - uitgebreid de tijd hebt om op je leven terug te kijken, dan krijg je meer oog voor de dingen die je eigen denken en doen beïnvloed hebben. Je krijgt ook meer beeld bij de boeken en de auteurs die je als jong mens gelezen hebt en die zich als het ware hebben ingeprent in je eigen overtuigingen, die je eigen denken hebben gevormd.

Vaak besef je dat niet op het moment dat je die boeken leest of net gelezen hebt. Je hebt daar de afstand in de tijd voor nodig en het overzicht over je vergane jaren om die ontwikkeling inzichtelijk te krijgen. En soms ook een beetje hulp.

In mijn geval kreeg ik die hulp in inzicht toen ik de brieven nog een keer heb herlezen, die ik in de tijd dat ik jong was aan deze en gene had geschreven (en waar ik de kopie van bewaard had). Ik heb het dan over de tijd rond mijn 25 ^ste , net afgestudeerd en bezig carrière te maken aan de universiteit van Leipzig.

In die brieven kom ik opvallend vaak de auteur Plutarchus tegen. Ik herinner me dat ik in die jaren helemaal verzot was op zijn werk. Ik verslond het ene werk van hem na het andere.

Wie was Plutarchus?

Plutarchus was een Griekse filosoof, schrijver en priester die leefde tijdens de Romeinse keizertijd. Hij werd rond het jaar 46 van onze jaartelling geboren in een stad in Midden-Griekenland, waar hij het grootste deel van zijn leven ook bleef wonen (net als ik in Breslau). Hij overleed waarschijnlijk rond het jaar 120. Dat is niet goed gedocumenteerd.

Plutarchus schreef meer dan tweehonderd werken, waarvan ongeveer de helft bewaard is gebleven. Eén van zijn bekendste werken is de omvangrijke verzameling Moralia , een reeks essays en dialogen over uiteenlopende onderwerpen zoals ethiek, opvoeding, politiek, religie, psychologie, vriendschap en filosofie.

Deze essays tonen Plutarchus als een praktisch denker die filosofie beschouwde als een hulpmiddel om een deugdzaam en evenwichtig leven te leiden. Ik kan me nu heel goed voorstellen dat dit, toen ik die werken voor het eerst las, al heel goed aansloot bij mijn eigen zoektocht. Met mijn voorliefde voor de Klassieke Grieken en Romeinen was dit koren op mijn molen. Gulzig als ik was naar kennis, ging dit er in als Gods woord in een ouderling. Ik besef dat er in de tijd van Plutarchus nog geen ouderlingen waren, maar toch, je begrijpt wat ik bedoel. Toch?

De invloed van Plutarchus door de eeuwen heen is enorm geweest. Zijn geschriften werden in de Renaissance veel gelezen en inspireerden denkers als Erasmus, de Montaigne en Shakespeare. In de 18 ^e eeuw onder het bewind van Frederik de Grote was er in Pruisen ook een opleving van de oude Grieken en Romeinen. En ik weet nog dat Plutarchus, naast Cicero, heel populair was bij de jonge generatie van mijn tijd.

De Moralia

De Moralia is geen boek als boek, maar een verzameling van 78 essays en dialogen over tal van onderwerpen uit het dagelijks leven. Ik vond en vind dat echt kei-interessant; hoe de mensen toen (in de Romeinse tijd) samenleefden en waar de verschillen en overeenkomsten zijn met de huidige tijd. En ja er zijn verschillen, maar er zijn, tussen toen en nu, ook veel overeenkomsten. Misschien wel meer dan ons lief is. Meer dan we ons willen beseffen.

Je zou kunnen zeggen dat we dan als mens niet veel zijn opgeschoten. Vanuit het gangbare Vooruitgangsgeloof zou dit als negatief gezien kunnen worden. We zijn blijkbaar niet veel voorruit gegaan en dat voelt niet fijn.

Echter, je kan ook stellen dat de manier waarop de mens in groepen samenleeft in de tijd veranderd is, maar de mens zelf nog steeds dezelfde drijfveren, deugden en ondeugden heeft. Daarin blijft de mens, mens.

Kernidee

In de Moralia onderzoekt Plutarchus hoe een mens een goed en gelukkig leven kan leiden. Volgens hem is de rede het belangrijkste instrument om de passies en verlangens te beheersen. Hij sluit daarmee aan bij de filosofische traditie van Plato, maar verwerkt ook ideeën van Aristoteles en de Stoa.

Zijn centrale gedachte is dat deugd niet aangeboren is, maar door oefening, zelfkennis en opvoeding wordt ontwikkeld. Hij stelt dat een goed leven afhangt van de ontwikkeling van karakter.

Plutarchus ziet de mens als een wezen met zowel rationele als irrationele kanten. Emoties zijn niet slecht op zichzelf, maar worden problematisch wanneer zij de rede overheersen. De ideale mens laat zich leiden door verstand, erkent zijn emoties en leert deze beheersen in plaats van onderdrukken.

Een terugkerend thema is zelfbeheersing. Wie zichzelf niet kan beheersen, wordt slaaf van zijn verlangens. Zelfbeheersing vraagt oefening, gewoontevorming en voortdurende zelfreflectie.

Verder stelt hij dat niemand vanzelf deugdzaam wordt. Goede eigenschappen ontstaan door herhaald oefenen, goede voorbeelden en discipline. Hierin lijkt hij sterk op Aristoteles. Discipline sluit dan weer goed aan op de Pruisische mentaliteit, als een eigenschap die aan ons Pruissen gekoppeld is.

Plutarchus beschouwt opvoeding als essentieel voor de vorming van karakter. Goede opvoeders stimuleren het denken, geven zelf het goede voorbeeld en leren kinderen matigheid en rechtvaardigheid.

Opvallend is verder hoe modern sommige observaties aandoen. Plutarchus benadrukt onder meer dat mensen vaak impulsief reageren en dat emoties ons oordeel beïnvloeden. Zelfonderzoek helpt fouten te herkennen. Ook stelt hij dat het karakter gedurende het hele leven kan worden verbeterd.

Aldus Plutarchus moet de mens zijn emoties leren beheersen met behulp van de rede, moet hij de deugd oefenen door gewoontevorming, streven naar matigheid, zichzelf kritisch onderzoeken en de juiste omgang met anderen cultiveren. Door opvoeding, zelfdiscipline en wijsheid kan ieder mens groeien naar een evenwichtige en moreel goede persoonlijkheid.

Tot zover een samenvatting van de kernidee van Plutarchus.

Reflectie

Plutarchus schreef zijn Moralia eind eerste eeuw van onze jaartelling. Zijn wereld was de Griekse en Romeinse samenleving. Eigenlijk beschreef hij de mens, tijdloos of ‘van alle tijden’, net hoe je het wil zien.

Volgens de huidige maatstaven zou Plutarchus een filosoof van de levenskunst genoemd worden. In de tijd dat ik leefde zou hij mijn metgezel geweest kunnen zijn als ‘Popular Philosoph’. Ook een filosoof uit de tweede rang, geen echte filosoof, zoals ik later in de tijd van de Romantiek ben weggemoffeld.

Ik besef nu ook dat mijn denkbeelden over de deugden en zeden in de samenleving eigenlijk helemaal geen vernieuwende inzichten waren. Het waren beelden uit de oude doos, oude wijn in nieuwe zakken. Echter, mijn denkbeelden vonden weerklank in de samenleving omdat de meeste mensen die oude tijd al weer lang vergeten waren. Omdat ze dachten dat de tijd waarin zij leefden vernieuwend was vol vooruitgang en dat zijzelf dus ook nieuw waren.

Misschien was eigenlijk die hele periode van de Verlichting niets anders dan het weer openen van onze ogen. Was de Renaissance de wedergeboorte van de klassieke oudheid, na die donkere middeleeuwen waarin het Christendom zo verwoestend tekeer is gegaan.

De Verlichting was de periode dat we opnieuw het licht zagen, ons verstand, ons als subject, centraal gingen stellen en ons daar uitermate bewust van zijn. Zo uitermate bewust, dat bij veel denkers van de Verlichting dit weer was doorgeslagen naar alleen het verstand, wat ook weer overdreven was, als een pendule die eerst naar het uiterste uit moet slaan om uiteindelijk tot een balans te komen.

Ik weet van mezelf dat ik geen origineel denker ben. Ik kan niet op een zolderkamertje de hele wereld als nieuw systeem in elkaar knutselen. Ik heb haakjes nodig, denkbeelden van anderen, om mijn eigen denken op gang te brengen. Zo is dat altijd al geweest.

Bij Cicero was dat heel duidelijk omdat mijn vertaling van zijn ‘Plichten’ zo populair is geworden. Daarmee plaatste ik het denken van Cicero in de tijd van het Pruisen van de tweede helft van de 18 ^e eeuw.

Ik heb nooit een vertaling gemaakt van het werk van Plutarchus. Maar het lezen van zijn werk heeft me uitermate beïnvloed en dat ben ik me pas veel later bewust geworden. Daarom deze oproep aan eenieder die diens leven lang al veel leest.

Neem een moment van reflectie. Ga met je vinger langs de boeken in je boekenkast. Waar blijven je ogen stilstaan, waar je vinger al verder is? Ook al is het maar een fractie van een seconde. Ga met je vinger langs de boeken in de boekenkast in je hoofd, de boeken uit vervlogen tijden. Welke staan je bij? Welke herinner je als de donderslag en bliksem die het lezen van dat boek in je teweeg bracht?

Zoek die boeken opnieuw op, sla ze open en lees ze opnieuw.

Je bent wat je leest.

Pleidooi van een rebel

Sun, 16 Aug 2026 13:44:49 GMT

Pleidooi van een rebel

“Er zijn momenten in de geschiedenis waarop de mensheid een ingrijpende schok nodig heeft: een fundamentele omwenteling die de bestaande maatschappelijke orde tot in haar kern doet wankelen. In zulke tijden dringt tot ieder weldenkend mens door dat de huidige situatie onhoudbaar is. Grote gebeurtenissen – ongeacht hun aard – moeten de loop van de geschiedenis abrupt doorbreken, de samenleving losrukken uit haar verstarde patronen en haar dwingen nieuwe wegen in te slaan. Alleen door het onbekende te betreden en nieuwe idealen na te streven, kan vooruitgang worden geboekt. Daarom is een diepgaande en compromisloze revolutie noodzakelijk.

De economische structuren die zijn gebaseerd op uitbuiting en bedrog moeten fundamenteel worden hervormd. Ook de politieke instituties, waarin een kleine elite haar macht heeft verworven en behouden door middel van manipulatie, misleiding en geweld, dienen plaats te maken voor een rechtvaardiger systeem. Maar daarmee is de verandering nog niet voltooid. Evenzeer moeten het intellectuele en morele fundament van de samenleving grondig worden vernieuwd.

Er is behoefte aan een hernieuwde bezieling, gedragen door verheven idealen, morele moed en de bereidheid tot zelfopoffering, als tegenwicht voor de bekrompen burgerlijke belangen die het maatschappelijke leven domineren. Wanneer zelfgenoegzame middelmatigheid afwijkende stemmen het zwijgen oplegt, wanneer de oppervlakkige moraal van het zogenoemde ‘juiste midden’ de norm wordt en moreel verval de overhand krijgt, is een revolutie geen keuze meer, maar een historische noodzaak.”

Oproep voor radicale verandering

Bovenstaande tekst was de opening van een artikel in een vooraanstaand opinieblad. Het artikel ging in op de steeds groter wordende kloof tussen (heel) arm en (heel) rijk, over de klimaatramp waar we al in verzeild geraakt zijn, het failliet van onze representatieve democratie en de opkomst van autoritaire en graaiende leiders.

Conclusie van het artikel was dat alleen via een nietsontziende revolutie de huidige structuren eerst moeten worden afgebroken en vernietigd voordat er ruimte kan worden gemaakt om de zaak opnieuw met elkaar op te bouwen; niet uit de brokstukken van het oude, maar vanuit nieuw materiaal, nieuwe bouwstenen.

Nieuwe bouwstenen voor onze moraliteit ten opzichte van onze planeet, nieuwe bouwstenen voor de manier waarop we als mensen samen leven en onze planeet gebruiken, nieuwe bouwstenen voor de sociale en maatschappelijke structuren om het met elkaar leefbaar te houden.

Helaas, helaas. Bovenstaande tekst was niet de opening van het geschetste artikel. Ik heb gejokt. De tekst had de inleiding van een dergelijk artikel kunnen zijn, maar was het niet. De tekst komt uit de periode rond 1880 en is uit de pen van Pjotr Kropotkin (1842-1921), een Rus, verbannen uit Rusland en neergestreken in Parijs.

Pjotr Kropotkin

Pjtor werd op 9 december 1842 geboren in Moskou in een zeer welgestelde adellijke familie. Zijn vader was prins en bezat grote landgoederen met honderden lijfeigenen. Hij groeide dus op in een bevoorrechte omgeving, maar kreeg al jong twijfels over de grote sociale ongelijkheid die hij om zich heen zag.

Na zijn opleiding koos hij verrassend genoeg niet voor een comfortabele functie aan het hof, maar liet hij zich overplaatsen naar Siberië als officier. In Siberië zag Kropotkin hoe boeren, jagers en dorpsgemeenschappen vaak samenwerkten zonder veel inmenging van de overheid. Dat maakte diepe indruk op hem. Terug in Sint-Petersburg kwam hij in aanraking met socialistische en revolutionaire kringen. Langzamerhand verloor hij zijn vertrouwen in het tsaristische regime en werd meer en meer een aanhanger van het anarchisme.

In 1874 werd hij gearresteerd wegens zijn politieke activiteiten. Na twee jaar gevangenschap wist hij in 1876 op spectaculaire wijze te ontsnappen. Deze ontsnapping maakte hem in revolutionaire kringen bijna legendarisch. Hij kwam in Parijs terecht. In de periode 1879 -1882 publiceerde hij in Frankrijk veel artikelen voor het blad ‘Le Révolté’. Dit waren sterk met anarchisme doorspekte teksten. Dat leidde er toe dat hij in Frankrijk opnieuw gevangen gezet werd (1883–1886), ditmaal vanwege zijn opruiende, anarchistische activiteiten, die ook in Frankrijk tot veel onrust leidden.

Zijn boek ‘De verovering van het brood’ verscheen in 1892 en geldt als een klassieker van het 'anarchistisch communisme'. De centrale boodschap van het boek is dat technologische vooruitgang en collectieve rijkdom voldoende zijn om iedereen een waardig bestaan te bieden, mits de samenleving gebaseerd wordt op solidariteit in plaats van concurrentie en winst.

Hoewel veel van Kropotkins ideeën als utopisch worden beschouwd, heeft het werk grote invloed gehad op anarchistische bewegingen en op discussies over coöperaties, gemeenschappelijk eigendom en alternatieve economische modellen. Het boek wordt nog steeds gelezen als een belangrijke politieke en filosofische tekst, ook door mensen die het niet met zijn conclusies eens zijn.

Met de Russische revolutie in 1917 keerde Pjotr terug naar Moskou. Hij overleed op 8 februari 1921. Zijn begrafenis in Moskou groeide uit tot een massale demonstratie. Tienduizenden mensen namen afscheid van hem. Het was bovendien een van de laatste grote openbare bijeenkomsten van anarchisten in Sovjet-Rusland voordat de bolsjewistische overheid zulke activiteiten vrijwel volledig onderdrukte.

Kropotkin onderscheidt zich van veel andere revolutionaire denkers doordat hij wetenschap en politiek met elkaar probeerde te verbinden. Waar Karl Marx vooral de economische structuren analyseerde, legde Kropotkin de nadruk op vrijwillige samenwerking, lokale gemeenschappen en decentralisatie.

Zijn ideeën hebben invloed gehad op anarchistische bewegingen, coöperaties, ecologische denkers en moderne discussies over commons, zelfbestuur en wederzijdse hulp. Hoewel zijn ideaal van een staatloze samenleving omstreden blijft, wordt hij algemeen beschouwd als een van de belangrijkste politieke denkers van de negentiende en vroege twintigste eeuw.

Anarchistisch communisme

De kern van Kropotkins politieke filosofie is dat een rechtvaardige samenleving kan functioneren zonder staat, zonder kapitalisme en zonder hiërarchische machtsstructuren. Hij noemde zijn ideaal anarchistisch communisme. Anders dan het woord "anarchie" in het dagelijks taalgebruik suggereert, bedoelde hij daarmee niet chaos, maar een samenleving waarin orde voortkomt uit vrijwillige samenwerking.

En daar zit volgens mij ook meteen de achilleshiel van het hele concept. De mensheid heeft tot nu toe nog niet aan kunnen tonen van harte vrijwillig, altruïstisch met elkaar samen te willen werken, zonder hiërarchische structuur en zonder verdeling van macht. Samenwerken is prima, zolang mijn belang daarmee gediend is.

Het is heel lastig om mentaal de slag te maken dat mijn belang het beste gediend is door het belang van de hele groep te dienen. De mens handelt primair vanuit diens eigenbelang. Dat is in ieder geval de stelling van de Fransman La Rochefoucauld in zijn Maximes (zie het artikel ‘De Burgerlijke Air’). En na hem hebben heel veel denkers deze visie op het menselijk handelen overgenomen.

Kropotkin verwerpt juist het idee dat mensen van nature egoïstisch of agressief zijn. Volgens hem beschikken mensen over een sterk vermogen tot samenwerking, empathie en wederzijdse hulp.

Institutionele dwang is daarom niet de basis van maatschappelijke orde; die orde kan ook ontstaan uit vrijwillige samenwerking en gedeelde verantwoordelijkheid. Maar daarvoor zijn volgens Kropotkin wel een aantal spelregels voor de samenleving nodig. Ik noem de drie belangrijkste, en meest omstreden:

1. Afschaffing van de staat

Kropotkin zag de staat niet als een neutrale scheidsrechter, maar als een instituut dat historisch is ontstaan om privileges van de bezittende klassen te beschermen. Volgens hem maakt de staat mensen afhankelijk van bureaucratie en dwang, concentreert hij macht in handen van een kleine elite en belemmert hij lokale initiatieven en vrije samenwerking. Deze visie komt nadrukkelijk voort uit zijn observaties bij de boeren en dorpsgemeenschappen op het Russische platteland.

In plaats van een centrale regering stelde Kropotkin zich een netwerk voor van arbeidersverenigingen, landbouwcoöperaties, vrije gemeenten en bijvoorbeeld federaties van regio's. Besluiten zouden zoveel mogelijk lokaal worden genomen. Grotere projecten (bijvoorbeeld spoorwegen of waterbeheer) zouden worden gecoördineerd door vrijwillige federaties, niet door een centrale staat.

2. Gemeenschappelijk bezit van productiemiddelen

Land, fabrieken, transport, mijnen en andere productiemiddelen zouden gemeenschappelijk eigendom worden. Dat betekent volgens Kropotkin overigens niet dat iedereen precies hetzelfde bezit, maar dat niemand eigenaar is van productiemiddelen waarmee anderen afhankelijk worden gemaakt. Persoonlijke bezittingen (kleding, meubels, boeken) vormden voor hem geen probleem; zijn kritiek richtte zich op productief eigendom.

NB. Ik merk hier op dat dit standpunt afwijkt van de manier waarop de communistische landen hier tot nu toe vaak mee omgegaan zijn. Veel communistische regimes hebben de productiemiddelen tot eigendom van de staat gemaakt en dus van niemand. Kropotkin betoogt dat deze middelen juist gemeenschappelijk bezit zijn. Er is ook immers geen staat die eigenaar van iets kan zijn.

3. Productie naar vermogen, consumptie naar behoefte

Mensen dragen bij naar wat zij kunnen en ontvangen wat zij nodig hebben, zonder loonarbeid als basis van de economie. De economie zou niet langer gericht zijn op het maken van winst. In plaats daarvan produceren mensen wat de gemeenschap daadwerkelijk nodig heeft.

Kropotkin verwierp het idee dat mensen uitsluitend zouden werken wanneer zij daarvoor betaald werden. Hij dacht dat de meeste mensen bereid zijn een bijdrage te leveren wanneer het werk zinvol is, zij invloed hebben op hun werk en niemand wordt uitgebuit. Daarom zou iedereen willen en kunnen bijdragen naar diens mogelijkheden en ontvangen wat nodig is om goed te leven.

Reflectie

Het beeld dat Kropotkin van zijn samenleving schetst is voelt voor mij als een aantrekkelijk ideaal. Ik weet ook dat ik daarin naïef ben. Alle pogingen in de afgelopen 150 jaar rondom marxisme, communisme en socialisme hebben het steeds verloren van het kapitalisme. Ook experimenten op de kleine schaal van leefgemeenschappen, vooral in de jaren 60 en 70 van de vorige eeuw, zijn veelal vruchteloos ten gronde gegaan aan ambitiedrang, eigen belang, jaloezie, machtspelletjes, bondjes, etc; kortom gedoe tussen mensen.

Ik denk dat de drijfveren van de mens (eigenbelang en die dingen) het beste gedijen in een bestel dat we kapitalisme zijn gaan noemen. We lijken als mens daartoe veroordeeld. En ondertussen putten we elkaar uit, samen putten we de aarde uit en als lemmingen zijn we onderweg naar de afgrond. En dat doen we dansend, feestend en met veel vakanties naar waar dan ook, als het maar ver is.

Een belangrijk concept uit de theorie van Kropotkin is het samenwerken op basis van coöperaties, samen eigenaar zijn. Dit concept wint de laatste jaren aan populariteit. De initiatiefnemers worden echter geconfronteerd met veel hobbels, beren op de weg en angels.

Dat zou Kropotkin niet hebben verbaasd. Dit concept werkt alleen als ook aan de andere uitgangspunten is voldaan, zoals het opheffen van de staat, het opheffen van de huidige parlementaire democratie en een fundamentele verandering van produceren (van winst naar behoefte). En niet te vergeten een fundamentele verandering van de houding en het gedrag van ons mensen zelf.

Voor Kropotkin zou het zonneklaar zijn dat dit geklooi met coöperaties niet echt gaat werken; ze zijn immers nog steeds ingebed in de huidige staatsstructuur en binnen het kapitalisme. Nee, om het idee van de coöperatie als weg voorwaarts te laten slagen is een grondige herziening van onze hele samenleving nodig.

We kunnen dit niet vanuit het huidige systeem doen. Het systeem moet eerst tot de grond toe worden afgebroken, hoe eng dat ook is, om vervolgens met nieuwe bouwstenen op te bouwen. Daar zijn mensen met een speciaal karakter voor nodig. Wij zijn dat niet. Ik zeker niet.

De Duitse filosoof Walter Benjamin (1892-1940) had daar een idee over. Hij noemde dat het ‘destructieve karakter’. Benjamin schetst het destructieve karakter als iemand die niet gericht is op bewaren, bezitten of opbouwen, maar op het vrijmaken van ruimte. Vernietiging is voor hem geen doel op zichzelf; zij dient om plaats te maken voor nieuwe mogelijkheden.

Het destructieve karakter leeft zonder gehechtheid aan bestaande instituties, tradities of eigendommen. Waar anderen stabiliteit, continuïteit en erfgoed zien, ziet hij obstakels die een nieuwe toekomst in de weg staan. Daarom breekt hij af, maar zonder nostalgie en zonder utopisch eindbeeld.

Een belangrijk motief is dat het destructieve karakter geen toekomstvisioen bezit. Hij weet niet wat er in de plaats van het oude zal komen. Zijn taak is uitsluitend het opruimen van wat verstard is. Benjamin schrijft dat het destructieve karakter "slechts één leus kent: ruimte maken; slechts één activiteit: opruimen."

Daarom is hij ook niet pessimistisch. Integendeel: zijn vernietigingsdrang komt voort uit een fundamenteel vertrouwen dat er na de afbraak weer mogelijkheden zullen ontstaan. Hij is jong van geest, omdat hij zich niet laat belasten door het verleden.

Ik denk dat we als samenleving heel erg toe zijn aan mensen met een destructief karakter en die vragen hun gang te gaan. En als ze klaar zijn met opruimen kunnen we samen de leving weer opnieuw opbouwen.

Er zijn alleen twee kleine vraagstukken, twee maar:

1. Waar vinden we die destructieve karakters die dit voor ons willen gaan doen?

2. Wat doen wij in de tijd dat zij de winkel afbreken, wat doen we in de tussentijd?

Iemand suggesties?

De Burgerlijke Air

Fri, 14 Aug 2026 14:02:55 GMT

De Burgerlijke Air

Ik ben altijd al bovengemiddeld nieuwsgierig geweest naar wat mensen drijft en hoe mensen samenleven. De Fransman François de La Rochefoucauld heeft deze nieuwsgierigheid extra in mij aangewakkerd. François leefde van 1613 tot 1680. Destijds dus al een ‘Goldy Oldy’ en ik begrijp dat hij nog steeds populair is.

Hij is beroemd geworden door zijn boek Maximes, dat voor het eerst verscheen in 1665. Dit werk bestaat uit honderden korte, krachtige uitspraken over de menselijke natuur. Op een scherpe, ironische, soms ook cynische manier legt hij menselijke drijfveren bloot. Het enge is vooral, dat het vaak heel herkenbaar is.

Eigenlijk draait het bij de mens, aldus François, om eigenbelang en ijdelheid, bij werkelijk alles, ook bij liefde en vriendschap. En als iemand vindt van niet, juist dan moet je oppassen.

De meeste van zijn maximes spreken op een ontluisterende manier voor zich. Heel herkenbaar als je naar de mensen om je heen kijkt, pijnlijk als je in de spiegel kijkt; een soort ongemakkelijke waarheid. Er was echter ook een maxime, waar ik de vinger niet echt op kon leggen, wat hij (François) daar nu eigenlijk mee bedoelde:

393: ‘Burgerlijkheid verdwijnt soms in het leger; maar nimmer aan het hof’.

Voor mij was deze maxime aanleiding om het begrip ‘Burgerlijkheid’ een nader onder de loep te nemen. En zo was het thema van mijn essay bevrucht; het moest zich alleen verder ontwikkelen en zich geboren laten worden. Ik heb mijn essay destijds de titel ‘De Burgerlijke Air’ gegeven.

De Burgerlijke Air

Als eerste besefte ik me dat het waarschijnlijk was dat het begrip ‘Burgerlijkheid’ in de tijd van François (1665) en in Frankrijk een andere betekenis heeft gehad, dan het begrip voor mij had in 1790 en in Pruisen. Het was gewoon een andere tijd en een andere plek.

Ik besloot om me niet teveel te verdiepen in de situatie van het Franrijk anno 1665, maar het begrip ‘Burgerlijkheid’ te onderzoeken zoals ik dat in mijn eigen tijd en rond mij in Breslau waarnam. Aan het eind van dit schrijfsel moeten we die stap samen nog een keer maken naar de burgerlijkheid anno nu.

En dan het derde woord uit de titel: ‘Air’. Met ‘Air’ bedoel ik niet het Engelse woord voor lucht. Met ‘Air’ bedoel ik de houding, de uitstraling, het voorkomen, de natuurlijke manier waarop iemand zich in de wereld beweegt, als mens tussen de mensen.

Ik kan het ook nog iets specifieker maken. Voor mij is een ‘Air’ de zichtbare uitdrukking van iemands innerlijke vorming én diens maatschappelijke levensomstandigheden. Het gaat dat over de manier waarop iemand zich beweegt, de toon waarop zhij spreekt, de zelfverzekerdheid, de omgang met anderen en ook de houding tegenover zichzelf.

In mijn beeld kan de ‘Air’ niet simpel zomaar als een aapje worden aangeleerd als een verzameling etiquetteregeltjes. Iemand die dat heeft gedaan valt direct door de mand. Het gaat om dingen die iemand door een bepaalde opvoeding en levenswijze in zich heeft kunnen laten groeien en in zich op heeft kunnen nemen.

Aristocratie en burgerij

In de tijd dat ik het essay schreef was in Frankrijk de revolutie net een paar jaar achter de rug. De aristocratie had daar een enorme knauw gekregen. De burgerij was de baas. Het land verkeerd anno 1791 (toen ik het essay schreef) nog steeds in chaos, rep en roer.

In Pruisen keek de adel angstvallig naar de manier waarop de burgerij zich ging positioneren. Die burgerij ging niet zover als in Frankrijk om de macht te grijpen. Toch was duidelijk te zien dat de burgerij probeerde op te schuiven richting de aristocratie en steeds meer ook de zeden, gewoonten en gebruiken van de aristocratie probeerde over te nemen.

Dit vormde voor mij een mooi gebied voor onderzoek, zeker ook omdat het maxime van François stelt dat binnen het hof de burgerlijkheid nimmer verdwijnt; dus altijd zichtbaar blijft.

Om de burgerij te vergelijken met de aristocratie, met name het hof rond de vorst, moest ik als eerste de burgerij zelf verdelen in klassen. Ik heb me met name gericht op de hoogste klasse binnen de burgerij, de geslaagde, rijke koopmansfamilies; veel geld, veel vermogen.

Daaronder zit de klasse van de burgerlijke, ‘gegoede’ middenstand, welgesteld maar niet heel erg rijk; vaak succesvolle ondernemers. Daaronder dan weer de lagere middenstand, veelal winkeliers en ambachtslieden, die alleen met hard werken de touwtjes aan elkaar kunnen knopen. De arbeidersklasse heb ik buiten beschouwing gelaten.

Het enige dat ik over die klassen wil zeggen is dat er in de gemiddelde mens een drang zit om zich naar boven te werken, om zich te verbeteren, om bij de eerst bovenliggende klasse te willen horen. En dat geldt ook voor de hoogste klasse van de burgerij, die wil graag bij de aristocratie horen.

Een dubbeltje wordt nooit een kwartje

Een typisch burgerlijke uitspraak. Een tegeltjeswijsheid. Ik ben in het onderzoek tot het inzicht gekomen dat, hoe goed iemand ook zijn best doet, burgers toch anders overkomen dan edellieden, zelfs wanneer ze even ontwikkeld of even deugdzaam zijn. Daarboven komt dat als iemand echt zijn best doet erbij te willen horen, het des te meer opvalt dat zhij er niet van nature bij hoort.

Ik heb geconstateerd dat de burger uit die hoogste klasse doorgaans beleefd is, beschaafd, nette omgangsvormen heeft, morele ernst heeft en vaak ook goede bedoelingen heeft. En toch mist er iets; zhij mist de onbevangen vanzelfsprekendheid waarmee de aristocraat optreedt.

De gemiddelde aristocraat is dat door diens geboorte en de rechten die ze daarmee impliciet meekrijgen. Vaak zijn het families die generaties teruggaan. De jongens en meisjes die in deze kringen opgroeien worden opgevoed om zich op dit niveau van de samenleving galant, charmant, hoffelijk en gracieus in gezelschap te gedragen.

Ze groeien op in omstandigheden waarin men van jongs af leert hoe je in een gezelschap moet optreden, met welke zeden, gebruiken en gewoonten. Ook leren ze van jongs af hoe is het om gezag uit te oefenen. Vaak bezitten deze families hoge posities in de samenleving of in het leger.

Tenslotte hoeven ze niet voortdurend bang te zijn voor sociale afwijzing; ze behoren immers tot een bepaalde klasse met bepaalde rechten. Het is voor hen een eerste natuur zich in deze kringen te bewegen, met alle zeden en gewoonten die daarbij horen.

Ze worden opgevoed om in elkaar gezelschap te verkeren, een gezelschap die elkaar vaak ziet, die leeft in welstand en mede elkaar zo vaak kunnen zien omdat ze verder geen verplichtingen hebben (lees, niet voor hun geld hoeven te werken). Het begrip weekend is hun vreemd.

De jongens en meisjes uit de burgerij missen dit recht van geboorte. Zij worden opgevoerd in een traditioneel rolpatroon dat jongens de kost moeten verdienen en meisjes het huishouden moeten runnen; met voor beiden alle deugden die daarbij horen, vaak ook nog doorspekt van Christelijke waarden.

En hoewel de gemiddelde burger vaak deugdzamer is dan de gemiddelde aristocraat, vlijtiger en verstandiger is in zakelijke dingen, ontbreekt het de burger vaak aan zelfverzekerdheid en een soort natuurlijke lichtheid waarmee naar de dingen gekeken kan worden.

Dat komt omdat de burger in zijn omgeving continu op prestaties beoordeeld wordt, maatschappelijk wil (moet) stijgen en dus steeds rekening moet houden met diens reputatie. Hierdoor ontstaat wat ik Blödigkeit genoemd heb; een sociale geremdheid, een gebrek aan zelfvertrouwen in de sociale omgang.

Burgers zijn zich sterk bewust van zichzelf, zijn bang om fouten te maken en letten voortdurend op hoe anderen hen beoordelen. Daardoor verliezen zij hun natuurlijke onbevangenheid.

Deze Blödigkeit is geen karaktergebrek en zeker geen intellectueel gebrek. Zij is het gevolg van de maatschappelijke positie van de burger. Wie zijn plaats voortdurend moet verdienen, ontwikkelt gemakkelijker onzekerheid dan iemand die van jongs af aan een bevoorrechte positie gewend is.

Ik behoor zelf tot de burgerij. In mijn onderzoek heb ik een analyse gemaakt van die typisch burgerlijke ‘Air’ en waarin die verschilt van de ‘air’ binnen de aristocratie. Vanuit die analyse heb ik nagedacht over manieren om die burgerlijke ‘air’ te kunnen verbeteren.

Mijn ideaal is een burger die de typisch burgerlijke deugden weet te behouden, zelfvertrouwen heeft, met tact kan optreden, maar die tevens onbevangen is. De burger hoeft van mij geen aristocraat te worden, liever niet, maar het zou mooi zijn als hij zich emancipeert en leert zich met dezelfde natuurlijke waardigheid als de aristocraat te bewegen. En ik denk dat de oplossing ook in die maxime van François zit; het leger!

Het leger in

Ik ben absoluut niet voor oorlog. Oorlog is verschrikkelijk. We hebben al genoeg oorlog in Pruisen gehad. Ik weet inmiddels dat er na mijn overlijden ook nog vele oorlogen gevoerd zijn. Het leger is voor mij echter niet alleen een instelling voor oorlogvoering; het is ook een school voor de vorming van het karakter van de mens en diens sociale vorming.

Ik zie het leger vooral als voorbeeld van een omgeving waarin mensen eigenschappen kunnen ontwikkelen die burgers vaak missen: natuurlijke zekerheid, onbevangenheid, tact en waardigheid.

De vorming door het leger is als enige in staat af te breken, dat wat door de burgerlijke opvoeding foutief in iemands karakter, zeden en gebruiken ingeprent is. Om tot die onbevangenheid en waardigheid te komen moet eerst de burgerlijke opvoeding er uit, voordat er een nieuwe set opgebouwd kan worden.

Voor mij is het leger dé maatschappelijke instelling die het best in staat is een mens de natuurlijke zekerheid, zelfbeheersing en sociale waardigheid bij te brengen die samen het ‘Air’ vormen. Ik wil daarbij niet onvermeld laten dat aristocratische kringen voor een groot deel bestaat uit jongens en mannen, die een gedegen opleiding in het leger hebben gehad en het leger ook als carrièreperspectief hebben.

Dat betekent niet dat iedere burger soldaat zou moeten worden. Wel ben ik van mening dat de burgerij iets van de vormende werking van het militaire leven zou moeten overnemen: oefening in verantwoordelijkheid, discipline, omgang met anderen en publieke zelfverzekerdheid.

Die eigenschappen zijn volgens mij niet aangeboren of voorbehouden aan de adel, maar kunnen worden gevormd door opvoeding en maatschappelijke ervaring. Echter ze moeten eerst afgebroken worden, voordat ze opnieuw kunnen worden opgebouwd. En dat is precies van het leger doet.

Tenslotte

Tot zover de strekking van mijn essay uit 1792 in een notendop. Wat zou ik hier nu in 2026 mee moeten, mee kunnen? Zijn mijn onderzoek, analyse en bevindingen zodanig verouderd dat ze in de prullenmand kunnen? Zijn ze nog van waarde voor de huidige tijd?

De klasse van de aristocratie is nu een stuk kleiner dan in de tijd dat ik het essay schreef. Ze zijn er nog wel; onopvallend aan de rand van de samenleving houden ze elkaars handen nog stevig vast. Wel is er een forse groep ‘nieuwe rijken’. Ze hebben geen adellijke geboorterechten, maar bulken van het geld en onroerend goed. Ze hebben alle tijd om vaak in elkaars gezelschap te vertoeven en lanterfantend feestend dag, avond en nacht door te brengen.

Er is ook geen groot verschil meer tussen de burgerij en de arbeidersklasse. Door de emancipatiegolven in de afgelopen twee eeuwen hebben overheden iedere inwoner omgevormd tot burger. Het begrip burgerij is verouderd geraakt.

Er is nog wel sprake van verschillende maatschappelijke klassen en groepen. Je hebt de middenstand (winkeliers), de academische wereld, maar klassen worden nu vooral ingericht naar het inkomen; hogere inkomensgroepen, de middeninkomens (modaal genoemd), de lagere inkomensgroepen en de gezinnen aan de armoede grens. Die laatste groep blijkt de afgelopen jaren fors groter te zijn geworden.

Ik zie nog wel de drijfveer in de mens om zich te spiegelen aan een klasse/inkomensgroep die maatschappelijk hoger ligt en de wens om daar bij te willen horen. Dat geldt dan ook voor de zeden, gebruiken en gewoonten. Ook daarin moet iemand die niet uit het betreffende milieu komt en er toch bij wil horen zich die houding en die ‘air’ eigen maken.

En ook dat moet nog steeds op een onbevangen manier en zonder tekenen van Blödigkeit : dus zonder sociale geremdheid en zonder gebrek aan zelfvertrouwen in de sociale omgang. Dat zit in het karakter van de persoon en in diens opvoeding, die vaak nog steeds de burgerlijke waarden van een eeuw geleden ademen. Op dat gebied blijft er werk aan de winkel. Is daar dan nu ook het leger een oplossing voor?

Ik zie dat er sinds kort een opleving is binnen de landen van Europa om de legers weer te gaan versterken en meer jongens – en nu ook meisjes – onder de wapenen te brengen. Aanleiding hiervoor is niet een maatschappelijke emancipatie, maar een oorlogsdreiging die vanuit de Westerse overheden wordt verkondigd.

Natuurlijk zal hier de vorming van de nieuwe rekruten bestaan uit het omgaan met gezag en het ontwikkelen van zelfvertrouwen en sociale regels. Maar anders dan de oorlogen in mijn tijd, waar grote groepen mannen tegen elkaar op moesten trekken, zal de opleiding nu vooral gericht zijn om oorlog te voeren op afstand, met drones en lange afstand raketten. De huidige manier van oorlogsvoering is anders dan in mijn tijd met een ander beroep op kameraadschap, gezag, zelfvertrouwen en verantwoordelijkheid.

Toch denk ik dat er van het vormende karakter van het leger voldoende overblijft om karakters van mensen te (her)vormen. Met de lange periode van het ontbreken van dienstplicht is iedere kleine stap sowieso al een verbetering.

Dit hoeft dan niet om een ‘air’ te ontwikkelen waarbij men de burgerlijke waarden herdefinieerd. En het hoeft ook niet meer om onbevangen onder de aristocratie of de ‘nieuwe rijken’ te kunnen verkeren. De aristocratie is geen wenkend perspectief meer en de ‘nieuwe rijken’ zullen er wel voor zorgen dat hun kroost kan blijven feesten en hun vermogen onderwijl ziet groeien door de verkoop van wapentuig.

Kortom, mijn essay hoeft niet te rekenen op een nieuwe uitgave, ook geen herziene.

De Russische ziel

Sun, 02 Aug 2026 12:18:48 GMT

De Russische ziel

Ik ben nu weer een tijdje onder de mensen. Ik probeer ook de berichtgeving over de wereld een beetje te volgen, te plaatsen en te begrijpen; het ‘nieuws’ heet dat en is er ieder uur op meerdere zenders. Jemig wat veel zenders! Waarom zoveel? Het valt me op dat het nieuws gedurende de dag eigenlijk weinig veranderd; dus eigenlijk ‘geen nieuws’ is.

Wat ik daarbij echt schokkend vind is hoe weinig historisch besef de westerse mens nog lijkt te hebben. Bijna niemand weet meer waar zhij vandaan gekomen is en hoe het komt dat zhij op deze manier naar de wereld kijkt, via die veel te vele zenders en dan ook nog dat internet, dat de hele wereld tot een boerendorp maakt.

Ik pak er een voorbeeld uit. Iets dat mij vandaag is opgevallen. Het gaat over Rusland. Met name over de dreiging die Rusland op Europa zou hebben en dat de landen in Europa zich dik in de schulden gaan steken met het kopen van wapens, vooral uit de Verenigde Staten (VS).

Ik heb, ook al was het letterlijk ver-van-mijn-bed, de onafhankelijkheidsstrijd van de VS nog meegemaakt, dat ze daar die Engelsen de zee in gejaagd hebben en voor zichzelf begonnen zijn. Het komt op mij over dat de VS nu het machtigste land op aarde is, in ieder geval vinden ze dat zelf.

Maar terug naar Rusland, dat in mijn tijd al Rusland was, toen een tijdje anders is gaan heten, nu weer Rusland is en hoe bang we daar voor gemaakt worden.

Even om geografisch de context te schetsen. Ik woonde in Breslau, een stad in Pruisen. Tegen het einde van de 18 ^e eeuw waren Pruisen en Rusland buurlanden. Hemelsbreed woonde ik ongeveer 200 kilometer van de Pruisisch-Russische grens. Dat was niet heel ver. Ook toen niet.

Mijn stelling is dat we dat land niet begrijpen. En het komt vaak voor dat als men iets niet begrijp, men er angstig voor is of angstig voor gemaakt kan worden. Wij, mensen uit de westerse landen van Europa, hebben onze wortels bij de oude Grieken. Maar vooral ook zijn we geworteld in het Romeinse Rijk.

De staatsinrichting, de wetgeving, de rechtspraak, zelfs het christendom is geworteld in het Romeinse Rijk. De waarden die wij belangrijk vinden, vooral het gevoel van rechtvaardigheid, het denken in rechten überhaupt, alles is er vanuit die oude Romeinen bij ons ingeramd.

Ik ben in 1783 in Pruisen als filosoof bekend geworden met een vertaling van ‘De plichten’ van Cicero. In die periode was er een brede opleving van de interesse in de oude Grieken en Romeinen. In de eeuwen daarvoor, bij de start van de Renaissance, was dat ook het geval. Op dit moment zijn die oude Griekse en Romeinse denkers ook weer ‘hot’.

Het Romeinse gedachtegoed is met de Europeanen die in de afgelopen eeuwen naar de VS gereisd zijn automatisch meegenomen. Ook de VS is doordesemd met Griekse en Romeinse wortels.

Rusland heeft die wortels niet. Die heeft andere wortels. Zo ook de volkeren in Azië, die hebben ook eigen wortels, wortels in andere grond dan de Romeinse. Rusland ligt tussen Europa en de verre Aziatische volkeren in. Rusland als land heeft een enorm oppervlak en behuist vele volken.

Maar het gaat mij nu over Rusland en dat wij dat land niet begrijpen. Dat we zo naïef zijn dat we denken dat ze daar hetzelfde over dingen denken als wij in het westen. Het gaat mij met name over het begrip ‘de Russische ziel’.

Het begrip van de ‘Russische ziel’ komt voort uit de literatuur; het is een typering van een manier van zijn, een manier van handelen, van leven, die tot uitdrukking komt in de werken van o.a. Lermontow, Poesjkin, Gogol, Dostojewski, Tolstoj, Toergenjew en Gontsjarov, om maar een paar kopstukken uit de 19 ^e -eeuwse Russische literatuur te noemen.

De Russische ziel is geen nationaal of etnisch begrip, maar een geestelijke houding. Althans, dat stelt cultuurfilosoof Walter Schubart in zijn omstreden werk ‘Europa und die Seele des Ostens’ (vertaald: Europa en de oosterse ziel) uit 1938.

In dit boek onderzoekt Schubart de geestelijke ontwikkeling van Europa. Zijn centrale stelling in het boek is dat de westerse beschaving in een crisis verkeert en dat zij zich alleen kan vernieuwen door in dialoog te treden met de spirituele tradities van het Oosten, en met name Rusland (dat toen onderdeel van de Sovjet-Unie was). Het was 1938, de oorlog die iets later zou uitbreken hing al dik in de lucht.

Het Westen wordt volgens Schubart gekenmerkt door rationaliteit, techniek, individualisme, macht en beheersing van de natuur. Het westen is materialistisch, heeft het economisch denken als hoogste waarde is technocratisch en ondergaat een heftige vorm van ontkerkelijking. Dit nog naast het opkomende nationalisme in allerlei staten.

Schubart zag dit zo in 1938. De wereld is sinds die tijd enorm veranderd, toch heb ik het idee dat de Westerse wereld op deze punten niet wezenlijk veranderd is. Misschien is het nog wel erger geworden.

Maar nu naar Rusland. Het Oosten, vooral Rusland, vertegenwoordigt volgens Schubart spiritualiteit, gemeenschapszin, religieuze diepgang en verbondenheid met het leven. Een compleet andere, bijna tegengestelde, set aan waarden.

Schubart gebruikt met name het werk van de Russische schrijver Dostojewski als illustratie van de Russische ziel: een cultuur waarin mededogen, religieuze ervaring en innerlijke vrijheid centraal staan.

Ook Rob, via welke ik weer tot leven ben gekomen, herkent dit in het werk van Dostojewski. Het wordt tijd dat ik me ook maar eens verder in die Dostojewski ga verdiepen. Het zijn wel hele dikke pillen om te lezen, heb ik begrepen.

Als je meer gelaagd die Russische ziel probeert te ontleden (het is eigenlijk beter om te spreken van ‘op te bouwen’) dan geeft dat het volgende beeld.

1. Spiritualiteit boven materialisme

De Rus leeft primair niet voor bezit, succes of macht, maar zoekt de diepere betekenis van het bestaan. Religie is daarbij geen verzameling dogma’s, geboden en verboden, maar een levende ervaring met het goddelijke in de kosmos, de natuur en in de mens.

De werkelijkheid is groter dan wat met wetenschap en de rede verklaard kan worden. Mystiek en intuïtie, je gevoel volgen, hebben een belangrijke plaats in het dagelijks handelen. In plaats van het leven te willen beheersen, geef je je juist over aan het leven en aan dat wat je overkomt.

2. Gemeenschapszin boven het individu

Het individu vindt zijn doel en vervulling niet in diens autonomie, maar in de gemeenschap. In het Russisch is hier een begrip voor: ‘Sobornost’, een vrijwillige, spirituele verbondenheid tussen mensen. En waar het Westen de zelfverzekerde, sterke mens bewondert, is er in Rusland juist meer waardering voor eenvoud en nederigheid. Zoeken naar de innerlijke waarheid is belangrijker dan het streven naar macht.

3. Lijden als bron van inzicht

Het lijden van de mens wordt niet als iets slechts gezien, als iets dat geblust moet worden, weggedrukt moet worden. Lijden is een mogelijkheid tot transformatie naar een completer mens. Lijden mag er zijn, sterker nog, lijden moet er zijn. Je moet als mens leren het lijden te dragen en te verdragen, als weg naar geestelijke rijping. Daar hoort ook een diep medeleven bij, ook met vreemden en zelfs vijanden. Liefde en vergeving staan hierin centraal.

Kritische kanttekening

Deze typering is natuurlijk niet bedoeld als stereotype, dat alle Russen zo zijn. Tuurlijk niet. De Rus is ook gewoon een mens met alle makken die daar bij horen. De beschrijving van de ‘Russische ziel’ is meer een soort cultureel filosofisch ideaal, om duidelijk te maken dat de aard van de mensen op dit deel van de wereld wel duidelijk anders geworteld is dan de aard waar de westerse mens uit ontsproten is. Misschien staan ze zelfs wel bijna tegenover elkaar.

Rondbreier

Nogmaals, ik ervaar het als schokkend hoe het merendeel van de westerse mens geen benul heeft waar zhij van weg komt en dat ook de staat, de politiek en de media die naïviteit in stand houden. In essentie is dit een vorm van passieve censuur, censuur die meegebakken is met de opvoeding en het onderwijs.

Ik denk dat dit gebrek niet alleen voor de westerse mens geldt, maar omdat ik geen noordelijke, oostelijke en zuidelijke mensen ken, kan dat alleen een vermoeden blijven.

Wat is daar dan erg aan? Erg daaraan is dat we ons niet bewust zijn van wat ons gevormd heeft, welke overtuigingen ons denken bepalen, wat daar de kaders van zijn; overtuigingen van waaruit we denken, die we zelf niet ter discussie kunnen stellen.

Het effect daarvan is dat we denken dat de hele wereld en iedereen die daarop woont, volgens onze overtuigingen en waarden zou moeten leven. Dat is absoluut een misvatting. Nogmaals, de staat, de politie en de media werken actief mee aan het in stand houden van dit eenzijdige beeld. Dat zou je kunnen zien als actieve censuur.

De schets die ik gegeven heb van de ‘Russische ziel’ is natuurlijk ook een stereotypering. Wel blijkt daaruit dat er een groot verschil is met onze Westerse waarden, en dat we die waarden niet zomaar als norm op de hele wereld kunnen leggen. Dat is of naïef of arrogant, of beide.

Maar de eigenlijke oproep is deze: Sta voor jezelf stil bij de overtuigingen van waaruit jij de wereld bekijkt en die je handelen bepalen. En probeer vervolgens in jezelf op zoek te gaan naar de oorsprong van die overtuigingen.

De socratische manier van gesprek voeren kan je hierbij helpen. Socrates is een oude Griek en wordt gezien als startpunt van de Westerse filosofie. Ook ik ben een kind van Socrates. Ook ik ben een kind, in het Westen geworteld.

De panter

Fri, 31 Jul 2026 15:26:37 GMT

De panter

Ik heb nog veel boeken in te halen sinds mijn overlijden. Ik ben me door de tijd heen aan het lezen. Tjonge jonge, wat zijn er sinds mijn dood mooie werken verschenen! Ik richt me in eerste instantie op schrijvers uit het Duitse taalgebied. Die taal ligt mij het makkelijkst om 'bij te lezen'.

Inmiddels weet ik ook dat er na de periode van de Schotse Verlichting, waar ik een enorme fan van was, in Schotland en omgeving geen nieuwe grote dingen gebeurd zijn. Ik ben getipt om een aantal schrijvers uit Rusland te gaan lezen, uit de 19e eeuw. Een groot deel van hun boeken zijn tot het mooiste van de literatuurgeschiedenis gaan behoren. Ik begrijp dat Rusland nu weer Rusland is, maar ook een hele lange tijd de naam Sovjet-Unie heeft gehad. Ik probeer op een later moment te gaan begrijpen hoe dat zit.

Ik ben nu bezig met het lezen van Rilke, Rainer Maria Rilke, een fameuze Duitse dichter. Dit jaar is het 100 jaar gelden dat hij gestorven is. Wat gaat de tijd toch snel. Rilke is best lastig te lezen. Het lijkt wel alsof hij niet met zijn hoofd schrijft, maar met krachten die uit zijn hart komen. Ik moet daar erg aan wennen. Ik ben gewend om gestructureerd te schrijven, met een logische opbouw en zeker niet het laten doorklinken van mijn eigen emoties. Rilke is 100% emotie, voor mij dan.

Rilke raakt werelden die ik niet ken, en waar ik ook niet goed bij kan komen, nog niet. Hij is mysterieus en misschien daarom wel zo beroemd geworden. Hij raakt met zijn teksten aan iets wat je wel voelt, maar moeilijk - of zelfs helemaal niet - zelf onder woorden kan brengen. Zonder zweverig te willen worden, maar het voelt als een soort ziel uit de kosmos, voorbij de grenzen van de taal en voorbij de logica van het verstand. Je kan het alleen voelen en niet onder woorden brengen.

Een mooi - en beroemd - voorbeeld van zijn werk is het gedicht 'De panter'. Hij schreef dit gedicht in 1902 in Parijs. Rilke had zijn vrouw en kind in hun huis in Worpswede (bij Bremen in de buurt) achtergelaten. Hij had ruimte nodig en dacht die ruimte te vinden in het drukke en overvolle Parijs, 'the place to be' voor iedereen die zich kunstenaar voelde en daar diens doorbraak wilde forceren.

Komend van de rust van het platteland van Worpswede, voelde Rilke zich door Parijs overrompeld. Hij noemde dat zelf een 'bange verbazing' die hij voelde, van wat hij allemaal zag. De stad bruiste van energie, een gigantische krioelende mensenmassa. Hij was met name overrompeld door de grote tegenstelling tussen rijkdom, luxe en 'het kan niet op' versus de enorme armoede en erbarmelijke omstandigheden waarin een groot deel van de Parijzenaars leefde.

Het viel hem op dat hoe groter de mensenmassa was, des te meer ieder individu zich terug kroop in diens eigen schulp. Ik denk dat dit ook terugkomt in het gedicht 'De panter'. Maar dat is niet de enige laag in het gedicht.

Zoals ik het leven en werk van Rilke tot nu toe tot me genomen heb, was Rilke met name ook zelf op zoek om de panter in zichzelf ruimte te kunnen geven, los te kunnen laten. Rilke voelde zich ook in zichzelf gevangen. Dat was in Worpswede met vrouw en kind, dat hij ontvlucht was. Dat was ook in Parijs, waar ieder in zijn kooi gehouden werd, door anderen, maar vooral door ieder zichzelf.

En dan nu het gedicht. Ik neem hier de Nederlandse vertaling (van Gerard Kessels, 2023). Ik vind het een mooie vertaling. Ik wil nog even benadrukken dat de Duitse taal rijker is aan woorden dan de Nederlandse. In het Duits kan je met een enkel woord iets uitdrukken, waar in het Nederlands soms een hele zin voor nodig is.

Voor een vertaler is het altijd moeilijk om goede vertaal-keuzes te maken en ook aan te sluiten bij de rijm en dictie van het gedicht. Ik vind dat Gerard Kessels hier goed in geslaagd is. En...voor de lezers die ook de originele versie in het Duits willen lezen? Die versie heb ik aan het eind van dit artikel opgenomen.

De Panter

In Jardin des Plantes, Parijs

Zijn blik is door het langsgaan van de spijlen

zo moe geworden dat hij niets meer ziet.

Voor hem - zo lijkt het - zijn er duizend spijlen,

een wereld achter spijlen is er niet.

De zachte tred, de soepelste pas

rond almaar weer de allerkleinste ronde,

is als een dans van kracht rondom een as,

de sterke wil in apathie gebonden.

En enkel nu en dan trekt voor de ogen

het waas geluidloos op: een beeld dringt door,

wordt in het stilgespannen lijf gezogen -

gaat in het hart voorgoed teloor.

Reflectie

Ik probeer te voelen wat het gedicht met me doet. Allereerst merk ik dat ik het gedicht twee keer heb gelezen. De eerste keer alleen met mijn ogen om het ritme te ontdekken. De tweede keer heb ik het gedicht ook voor mijzelf zachtjes voorgelezen, zodat ik het ook hoorde. Ik merkte een heel groot verschil in de manier waarop het gedicht bij me binnenkwam.

Bij het alleen lezen is het meer een soort van scannen van de taal. Bij het aan mezelf voorlezen kwam er een hele reeks zintuiglijke indrukken op gang; ik keek naar de woorden, wist al met welk ritme die op elkaar volgden, vervolgens sprak ik de woorden in het ritme uit en ten derde hoorde ik de woorden tot regels vormen en zag ze in mijn hoofd tot beelden komen.

Inzicht: een gedicht moet je niet alleen lezen. Je moet het ritme leren zien en het gedicht via je eigen stem in je opnemen.

Wat waren dan die beelden? Oeps... voor je verder leest over mijn beelden. Sta even stil bij de beelden die het gedicht in jou opriepen.

En nu mijn beelden: De panter natuurlijk. De kooi natuurlijk. Het kringetjes lopen op de kleinst mogelijke oppervlakte. Eentonigheid, iedere dag hetzelfde. Het lijf aangespannen hebben, constant op scherp staan. Niets meer tot je door kunnen laten dringen. Murw zijn. Gevangen zijn. Niet meer tot actie kunnen komen.

Passen mijn beelden op die van jou? Waar zijn de beelden anders?

Naast de beelden kreeg ik ook een ongemakkelijk gevoel van het gedicht. Beklemmend. Een gevangen zijn. Kreeg jij dat ook?

Ik ga nu niet speculeren wat Rilke met het gedicht bedoeld zou hebben. Dat soort uitleg vind ik academisch gewauwel.

Ik vraag me wel zelf af of ik die panter ben. Voel ik mij gevangen? Komt de potentie van mijn creativiteit en mijn kracht wel voldoende uit de verf. Zit ik ook in een kooi? Heeft iemand mij er dan ingestopt of heb ik dat helemaal zelf gedaan? Komt dat dan door de sociale conventies in onze samenleving die er met de opvoeding en het onderwijs ingestampt zijn? Waarom kan ik die kooi niet uit? Wil ik die kooi wel uit?

Ik vraag me af wat ik nu aan het doen ben met al die vragen. Die komen voort uit de eerste zin 'dat ik me afvraag of ik die panter ben'. Die zin heb ik impliciet al met Ja beantwoord, en vervolgens ging ik mijzelf al die andere vragen stellen.

En als ik niet uitkijk, praat ik mezelf in de put en in de welkome armen van een psycholoog, therapeut of coach. Dan raak ik nog verder van huis en vooral verder van mezelf af en nog meer in die armen. De psychische hulpverlening beleeft in Nederland hoogtijdagen. Ongelooflijk hoeveel mensen zich therapeut of coach mogen noemen. En ongelooflijk hoeveel mensen zich laten aanpraten die hulp nodig te hebben. Dat was in mijn tijd wel anders. Toen bestond het vakgebied psychologie nog niet eens. Haha, denk daar maar eens over na.

Maar stel nu dat ik ten eerste antwoord geef dat ik die panter helemaal niet ben. Ben ik dan de kooi? Ben ik de kooi voor iemand anders, die ik daarin gevangen houdt? Wie zit er dan in die kooi?

En als ik niet de panter ben en niet de kooi, ben ik dan de wereld achter de spijlen? En dan....?

Ik denk dat de kracht van het gedicht is dat je als lezer je juist associeert met de panter, de hoofdpersoon in het gedicht. Vervolgens verleidt het gedicht je om voor jezelf, in jezelf een aantal vragen te stellen. De kwestie is of je ook zelf tot de antwoorden kan komen: 'Een systeem kan zichzelf immers niet beoordelen.'

Maar die stelling is voor een andere keer.

Voor de liefhebber, hier de originele versie in het Duits

Der Panther

Im Jardin des Plantes, Paris

Sein Blick ist vom Vorübergehen der Stäbe

So müd geworden, dass er nichts mehr hält.

Ihm ist, als ob es tausend Stäbe gäbe

Und hinter tausend Stäben keine Welt.

Der weiche Gang geschmeidig starker Schritte,

der sich im allerkleinsten Kreise dreht,

ist wie ein Tanz von Kraft um eine Mitte,

in der betäubt ein großer Wille steht.

Nur manchmal schiebt der Vorhang der Pupille

Sich lautlos auf -. Dann geht ein Bild hinein,

geht durch der Glieder angespannte Stille –

und hört im Herzen auf zu sein.

Over balans en middelmatigheid

Tue, 28 Jul 2026 21:15:01 GMT

Over balans en middelmatigheid

Leeswaarschuwing: het lezen van dit artikel kan u verward achterlaten!

Ik ben geprezen om mijn stabiele karakter. Het is mij ook verweten.

Er zijn mensen geweest die van mening waren dat ik zeer gestructureerde teksten heb geschreven, makkelijk leesbaar.
Er zijn mensen geweest die mijn boeken gort en gort droog vonden,
niet om door te komen.

Ik heb mij gepresenteerd als filosoof voor 'een evenwichtig leven in woelige tijden'.

Anderen hebben mij gepresenteerd als een middelmatig denker.

Kortom hoogste tijd voor een nader onderzoek over de begrippen 'balans' en 'middelmatigheid'.

Daar gaan we

Balans, het juiste midden. Aristoteles gaf aan dat voortreffelijkheid (aretē) vereist dat je in je deugden

het juiste midden

weet te behouden tussen te weinig en te veel .

Alles met ‘te’ er voor is niet goed:

bij de oude Grieken niet,

bij de Romeinse stoïcijnen niet,

in het Christendom niet,

in onze moderne burgerlijke samenleving niet.

Balans is het juiste midden, het niet teveel van het ene en niet te weinig van het andere. Daarom ook is balans de maat van het midden; de middelmaat. Iedereen die naar balans streeft, komt uit bij die middelmaat, wordt middelmaat en is uiteindelijk middelmaat.

Er is een pleidooi nodig tegen het in balans zijn. Geen middelmaat willen zijn impliceert niet-in-balans te willen zijn. Uit balans te willen raken. Maar hoe doe je dat als je zo’n lekker stabiel karakter hebt opgebouwd als ik?

De levenskunstfilosofen willen de mens laten streven naar een evenwichtig leven. In evenwicht leven. Gelijkvloers leven. Platvloers leven. Die boeken moeten dus de kast in, achter slot en grendel (en de sleutel weggooien), naar de kringloop (met risico dat iemand anders ze wil lezen) of op de brandstapel (de veiligste oplossing om het nageslacht voor deze zondige boeken te behoeden). Ik besef dat dat ook voor de meeste van mijn boeken geldt.

Welke evenwichtige mensen hebben de wereld radicaal veranderd, de kunst radicaal veranderd? Wat zou er over zijn van de namen van Dostojewski, Nietzsche, Picasso, Rilke, Rodin of van Gogh, als zij het toonbeeld waren geweest van balans, van evenwichtig leven?

Wie heeft bedacht dat evenwichtig leven strevenswaardig is? Zijn het niet 'Staat en Kerk' door de eeuwen heen, die met de heilsbelofte van het evenwichtige leven, de boel, de meute, het plebs in het gareel hebben willen houden?

Aan de andere kant; hoe stel je je een samenleving voor met alleen types als Picasso en Rilke. Daar is geen orde in te houden. Dat is complete chaos. Daar regeert de anarchie, de wil tot wetteloosheid.

CHAOS & ANARCHIE

Waarom wilden de stoïcijnen dat het verstand de passies onder controle hield?
Waarom wilde de Verlichting het verstand de baas laten spelen over het gevoel?
Waarom is er geen nieuwe opleving van de Romantiek; die beweging van vrije geesten rond 1800 uit Jena en omgeving, die de terreur van het verstandsdenken een tegenmacht wilde bieden?

Waarom stel ik alleen maar vragen? Waar blijven de antwoorden? Zijn er wel zinnige antwoorden te geven? Of zijn het eigenlijk geen zinnige vragen? Wanneer is een vraag zinnig of onzinnig? Is een vraag alleen zinnig als er een maatschappelijk verantwoord antwoord op gegeven kan worden?

Gecontroleerde mateloosheid - een contradictie in terminus?

Kan ik gecontroleerd mateloos zijn? Heel even. Gewoon om te voelen hoe het is. En als ik dan weet hoe het voelt om mateloos te zijn, dan besluit ik om snel weer terug naar die veilige middenpositie te gaan. De middenpositie, de spelverdeler, de positie met overzicht naar alle kanten. De positie waar je flexibel kan zijn. Waar bij iedere kleine zijstap de amplitude niet te ver uitslaat. Waar je geen schade mee kan aanrichten. Aan wie? Voor wie?

En als ik gecontroleerd mateloos wil zijn, en het lukt niet om via de rede weer terug op die middenpositie uit te komen, en mijn stap naar links of naar rechts is te groot om de amplitude op te vangen, en ik kan niet meer gelijkvloers blijven, maar stort in een kelder, die donker is en niemand vangt mij op, word ik dan automatisch een psychiatrisch geval? Moet ik dan aan de pillen en de therapie? Krijg ik dan een vinkje op lijsten die ik niet ken en die later tegen me gebruikt worden?

Waar zit mijn angst om het midden los te laten? Wil ik het midden wel loslaten en die stap naar de uitersten maken? Kan ik het wel? Zou ik het moeten kunnen? Waarom lukt het dan niet? Is dat het gevolg van al die jaren noeste vorming door het onderwijs en het systeem van onze maatschappelijke orde? Of is het gewoon niet weten hoe het moet, omdat het nooit geleerd is, of voorgedaan? En ik bedoel natuurlijk zonder drank en zonder drugs en zonder pillen. Gewoon uit m’n eigenste zelf.

Iemand zij ooit tegen mij: ”Ik heb heel lang nagedacht of ik wel of niet die baan wil. Ik heb besloten mijn gevoel te volgen. Ik doe het niet”. Ik heb dat altijd heel gek gevonden; iemand die verstandelijk zegt diens gevoel te volgen.

Etty Hillesum vraagt zich in haar dagboek af of je maat kan houden, om dan weer mateloos te kunnen zijn, zonder daardoor vernietigd te worden.” (Etty Verzameld Werk, p. 444).

Is dat een logische koppeling; mateloos zijn en daardoor vernietigd worden? Is mateloosheid gelijk aan zelfvernietiging? Zit het mateloos zijn in ‘het in flow zijn’, in trance zijn? Zoals Rilke zijn ‘Elegieën van Duino’ schreef? Zoals Nietzsche zijn aforismen schreef.

We weten hoe het met Nietzsche is afgelopen. Ook Rilke heeft vrouw, kind, huis en haard verlaten om door Europa te zwerven, op zoek naar plekken waar het werk uit hem kon stromen. Of moet je zijn zoals Rodin, wiens levensmotto was 'Toujours travailler ‘ (Altijd werken) en die zijn atelier nooit uitkwam?

Compromisloos noodlot

Ik kan me niet voorstellen dat je alleen tot dergelijke resultaten komt als je mateloos bent en compromisloos. Ja, die horen bij elkaar.

Er moeten genoeg voorbeelden zijn van grootse resultaten van brave huisvaders, die in de avond op tijd thuis waren voor het eten en de kinderen naar bed brachten. Alleen, die resultaten vallen niet op. Die passen in het plaatje van de gewenste samenleving.

Het zijn de bohemiens die tot de verbeelding spreken, levend aan de randen van de samenleving. Het gaat daarbij niet eens om de resultaten die zij boeken, het gaat om de passie en de pijn die ze hebben om tot die resultaten te komen, de compromisloze aan zelfdestructie grenzende houding en de verhalen die dat als mythe in stand houden.

Daar zit een verlangen om uit het gareel te willen stappen, uit de dwangbuis van de dagelijksheid. Maar alleen als verlangen, niet om daar echt in die pijn en in dat noodlot te willen wonen. De bohemien; het is een geromantiseerd beeld.

En nu naar bed. Mijn moeder roept dat ik niet te lang moet blijven werken: " Het is de hoogste tijd dat je naar bed gaat, anders kan je morgen niet fris en fruitig op ." Dat bedoel ik dus.

Ssssst - Nog even stiekem een na-gedachte (moeder weet niet dat ik even uit bed ben gegaan)

Tot nu lijkt het of mateloos een kwestie van alles of niets is, voor de mens als geheel, in alles wat zhij doet en is. De vraag is of je ook mateloos kan zijn in één specifiek facet van je leven, terwijl je in balans bent (of in ieder geval niet mateloos) op andere facetten.

Kan ik mateloos zijn, bijvoorbeeld alleen in biljarten. Dat ik mij daar dan helemaal in verlies. Ook als ik win. Juist als ik win. En als het spelletje voorbij is, is ook de mateloosheid voorbij? Valt dat dan onder mateloosheid of is dat iets anders. Fanatiek bijvoorbeeld, of competitief?

Wat schiet ik hier nu mee op? En wat schiet jij als lezer hier mee op?

De geometrie van de dag

Sun, 26 Jul 2026 14:07:27 GMT

De geometrie van de dag

Ik heb mezelf aangeleerd om voor de dag een vast ritme, een vast patroon, te hebben, iedere dag, 7 dagen per week, 365 dagen per jaar. Ik voelde me daar prettig bij. Dit had ook een keerzijde. Omdat het een vast patroon is, merkte ik ontregeld te raken als een dag een keer anders verliep. Ik voelde me dan ‘van de leg’ en moest in mezelf echt moeite doen om me de rest van de dag, of zelfs de volgende dag, niet ongemakkelijk te blijven voelen.

Hoe zag dat ideale patroon er voor mij uit? Het bestond uit drie onderdelen. Het alles onderverdelen in brokken van drie is ook een ingesleten patroon bij mij. Ik heb dat overgenomen van de regels van de retorica, die nog uit de tijd stammen van de oude Grieken en Romeinen.

Voor mij is het een vast stramien geworden om naar de dingen te kijken. Het is een soort heilig getal geworden, de drie. Soms analyseer ik net zolang door tot ik iets in eenheden van drie een plek kan geven. Het is een houvast geworden waar ik soms ook te krampachtig aan vast wil houden. Ook dat weet ik.

Maar even terug naar mijn dagritme in drie onderdelen. Samen zorgden die drie onderdelen ervoor dat ik 1) me in balans kon blijven voelen en 2) als mens kon blijven groeien in mijn ontwikkeling.

Ik heb de drie onderdelen in een schema gezet. Ik heb de Duitse begrippen aangehouden. De Duitse taal kan soms in één begrip iets uitdrukken waar in het Nederlands een hele zin voor nodig is. Ik licht de begrippen natuurlijk toe.

1. In-den-Tag-hinein-leben

Deze Duitse uitdrukking heeft vandaag-de-dag de betekenis dat je zonder plannen of zorgen voor de toekomst leeft. Dat is me iets te gemakkelijk. Ik bedoelde hier destijds iets anders mee.

Het ging mij om het moment als je net wakker bent, als je gestopt bent met het dralen op de drempel van je dromen, als je lichaam en je geest zich er klaar voor voelen om aan de nieuwe dag te beginnen.

Op het moment dat je dan uit bed stapt, stap dan nog niet meteen de drukte van de dag binnen. Neem eerst een moment om je op de dag voor te bereiden. Alleen deze dag. Niet denken aan gisteren, niet aan morgen. Deze dag.

Ik deed dat door eerst iets te drinken en een pijp op te steken. Daarna naar het toilet. Als dat deel van het ochtendritueel achter de rug was pakte ik een stukje tijd om mijn gedachten de vrije loop te laten over wat er voor die dag op het programma stond: met wie ik rond welke tijd een afspraak had, wat ik daar nog voor moest doen om dat voor te bereiden, wat ik die dag wilde gaan lezen, wat ik wilde gaan uitwerken, welke sociale bezoekjes op de rol stonden, dat soort dingen.

Ik dacht daar in neutrale termen over, als kleine feitjes, als dingen die gewoon gaan gebeuren. Ik probeerde te voelen waar ik tegen opzag, of juist naar uitkeek. Ik probeerde in mezelf de grond van die gevoelens te achterhalen. Gewoon om het voelen te weten. Daarmee kon ik die gevoelens ook relativeren en neutraliseren zodat ik me niet op voorhand allerlei zorgen zou hoeven te maken en daar de zenuwen over zou hebben.

Ik maakte me verder geen te grote verwachtingen wat de dag me brengen zou. Ik heb voor mezelf geleerd dat hoe groter mijn verwachtingen voor iets waren, des te groter de kans dat die verwachtingen niet ingelost werden. Het loopt toch altijd anders dan je je hebt voorgenomen. Aan dat anders lopen van de dingen moet je je niet te veel in de war laten maken, laat staan uit het lood laten slaan.

Ik begrijp dat het tegenwoordig mode is om de dag te starten met meditatie of met yoga. Daar moet je dan ook weer eerst cursussen voor gevolgd hebben. Blijkbaar kan de hedendaagse mens niets meer uit zichzelf.

Voor mij was het gewoon m’n ogen sluiten, aandachtig op mijn ademhaling letten en met mildheid en ontspannen verwachtingen de dag doornemen. 10 à 15 minuten alles een plek in mezelf geven.

Daarna waren mijn lichaam en geest klaar om aan de dag te beginnen. Ik kon de dag zo onbevooroordeeld en zo onbevangen mogelijk tegemoet treden, instappen. En dan pas mijn eerste kopje koffie en een broodje.

2. Einordnen

Als de dag dan ook echt begon, dan volgden de activiteiten elkaar naadloos op, ze vergleden in elkaar. En ik vergleed mee, van het ene in het andere, als een stroom. Met die activiteiten kwamen er ook allerhande indrukken bij me binnen. Gesprekken waar van alles in naar voren kwam, of juist niet. Nieuwe dingen die ik las of hoorde. Nieuwe kennis, andere meningen, andere argumenten, getrokken conclusies.

Allemaal dingen waar ik in mijn hoofd weer een plek aan moest geven. Dingen waar ik iets geleerd had, dingen die ik door het gesprek of door de opgedane ervaring beter leerde begrijpen, nieuwe inzichten, inzichten waar ik zelf iets van mijn eerdere overtuiging bij moest stellen. Kortom, heel veel indrukken.

Ik heb gemerkt dat ik tussen de afspraken door, tussen de activiteiten door, ruimte en tijd moest vinden om al die nieuwe indrukken en inzichten nog een keer goed tegen het licht te houden en ze een goede gewortelde plek te geven.

Ik noemde dat het ‘Einordnen’; dat wat je beleefd hebt aandachtig beschouwen, een goede plek geven waar het betekenis krijgt, stil staan bij wat ik geleerd heb en in mezelf nog een keer beredeneren zodat ik vast kon stellen dat ik het ook begrepen had.

Die laatste twee zijn verschillende dingen. Ik kan constateren dat ik een stukje nieuwe kennis heb, een feitje. Maar dat alleen als feitje onthouden is niet genoeg. Feiten hebben context nodig. Je kan pas tot inzicht komen als je de feiten in een bredere context kan plaatsen; pas daar ontstaat de ruimte voor het begrijpen.

Ik heb geleerd dat het vaak te veel was voor een dag om al die nieuwe inzichten op te sparen tot het eind van de dag. Laat staan over meerdere dagen heen. Ik moest op de dag af en toe ruimte nemen om de nieuwe inzichten in mezelf te verwerken, anders was ik ze kwijt.

Inmiddels heb ik begrepen dat uit de wetenschap naar voren is gekomen dat de mens een korte termijn geheugen en een lange termijn geheugen heeft. Het korte termijn geheugen is ook echt korte termijn; daar kan niet teveel en te lang in. Als je het niet op tijd ‘verwerkt’, wordt het verdrongen door weer nieuwe indrukken. Ik had daar geen wetenschap voor nodig om te beseffen. Wel fijn dat de wetenschap heeft aangetoond dat het niet alleen aan mij lag.

3. Ausklingen

Sommige dagen zijn drukker dan andere. Als ik een drukke dag achter de rug had, hoopte ik ook voldoende momenten genomen te hebben om ‘Ein-zu-Ordnen’, om de nieuwe inzichten een plek te geven.

Ik heb mezelf aangeleerd om aan het einde van de dag, of die nu druk was of niet, een moment te nemen om de hele dag weer een keer langs me heen te glijden en uit te laten trillen, in het Duits ‘Ausklingen’. Dan kwam er ook vanzelf wel langs waar ik, met het inzicht van de avond, toch onvoldoende tijd genomen gehad voor het ‘eindordnen’. Dat gaf me dan een tweede kans.

Bij mij was dat uit laten trillen van de dag nodig om mijn lichaam en geest weer tot rust te laten komen. Het ging om het nadenken wat er die dag allemaal gebeurd was. Welke dingen anders waren gelopen dan ik toch – stiekem – verwacht had. Was dat dan fijn geweest of juist niet? Had het mijn stemming voor de rest van de dag beïnvloed?

Ik probeerde om in mezelf vast te stellen of er nog vervelende gevoelens waren blijven hangen, dingen waar ik nog ongenoegen bij voelde, dingen waar ik me nog zenuwachtig over voelde, dingen waar ik nog niet helemaal ‘klaar’ mee was. Dat gold ook voor positieve gevoelens, maar daar was ik dan weer minder kritisch op.

Kortom, een moment om goed naar binnen te koekeloeren, de dag los te laten en tot rust komen. Gedane zaken nemen immers geen keer; wat gebeurd is, is gebeurd en andere tegeltjeswijsheden, die tegeltjeswijsheiden zijn omdat ze waar zijn.

Soms maakte ik wel eens een lijstje met de drie (daar is ie weer) leerpunten van de dag, of de dingen waar ik positief over was. Tips en Tops zouden die nu heten. Af en toe reflecteerde ik op de dag door in een dagboek te schrijven. Schrijven heeft mij altijd geholpen om mijn gedachten te ordenen en uit mijn hoofd, hart en buik te krijgen.

Het was ook een moment om te berusten in alles wat ik die dag niet tot een goed einde had gebracht, wetende dat er weer een dag komt. Ik moest met open handen in de nacht kunnen liggen, handen, waaruit ik de dag vrijwillig had laten wegglijden. Handen die niets meer vast wilden houden voor de dag van morgen. Dan pas kon ik uitrusten en de nieuwe dag ontvangen.

Wat ik sowieso iedere dag deed, was een korte feitelijke samenvatting van de dag in maximaal 5 of 6 regels. Dat was voor mij de manier om echt af te ronden en dan naar bed te gaan. Ik schreef om los te kunnen laten. Ik kon dan zonder gepieker de nacht in, slapen deed ik altijd goed, en de volgende dag met een fris gestel weer op om bij 1. te beginnen.

Al met al nam dat ‘Ausklingen’ iedere dag wel een deel van de tijd om dat als ritueel bewust te doen. Ik besef dat dat voor mij misschien makkelijker in te bouwen was dan voor veel andere mensen. Ik was immers niet getrouwd, woonde bij mijn moeder, die altijd vroeg naar bed ging. Alleen in de huis- of werkkamer had ik alle mogelijkheden om er goed de tijd voor te nemen.

Ik kan het iedereen aanraden: zorg voor een fris begin van de dag, neem gedurende de dag de tijd om alle nieuwe indrukken een plek te geven en laat in de avond alle ontvangen en opgebouwde energie uittrillen. En morgen weer opnieuw, en opnieuw en opnieuw. Maar er een ritme van.

Oh ja, en hou die moderne smartphone weg uit je slaapkamer. Rust is rust.

Ons huwelijk - het boek

Fri, 24 Jul 2026 06:30:58 GMT

Ons huwelijk - het boek

Soms lijkt het of een boek zich specifiek door jou wil laten vinden. Afgelopen zaterdag was ik in Quedlinburg (Duitsland). Er is daar een hofje met allemaal kleine winkeltjes van ambachtslieden: een glasblazer, een viltvlechter, een keramist, een papiervouwer en een fotograaf die nog werkt met een meer dan 100 jaar oude houten camera met platen. Bij de poort van het hofje staat ook een tafel met oude boeken die op iemand wachten en gratis mee te nemen zijn.

Op mijn weg naar buiten zag ik het boek nog steeds op het tafeltje liggen. Het boek had zich meer naar de rand van de tafel verplaatst om nog meer op te vallen, en om de andere boeken op afstand te zetten en letterlijk de rug toe te keren. Eerst liep ik er voorbij. Na 10 meter schoot mij de gedachte binnen dat ik terug moest om het boek toch te bekijken, dat het enorm zonde zou zijn om dit boek links te laten liggen.

Ik ben teruggegaan en heb het boek opengeslagen. Het bleek helemaal geen liefdesroman te zijn. Het was een soort instructieboek uit de DDR-tijd voor stellen die aanstaande waren om te trouwen. Het stond boordevol met do’s en dont’s, hints en tips. Mijn interesse was nu volledig gewekt. Sterker nog, ik voelde me zielsblij, kinderlijk gelukkig, dat ik het boek gevonden had. En dat op een tafeltje ‘gratis mee te nemen’.

Thuis heb ik via ChatGPT wat meer context over het boek opgezocht. Het boek is voor het eerst verschenen in 1969. In de jaren zeventig groeide het uit tot een standaardwerk en beleefde vele herdrukken. Aan het begin van de jaren tachtig verloor het werk zijn populariteit.

Het boek

In eerste instantie lijkt het boek een soort van adviesboek voor stellen die gaan trouwen. Het boek bevat bijvoorbeeld uitleg over hoe je samen een huishouden moet inrichten, hoe je vorm geeft aan de wittebroodsweken, het dagelijkse getrouwd zijn daarna, hoe je samen om moet gaan met conflicten en – ja echt! – hoe je zwanger raakt. Een groot deel van het boek bestaat inderdaad uit verrassend praktische medische, psychologische en relationele adviezen.

Bovenal was het boek een écht DDR-boek, doorspekt van het idealisme van de socialistische staat die de DDR wilde zijn. Het was nadrukkelijk een uitwerking van het officiële DDR-ideaal van het "socialistische gezin" en de maatschappelijke functie van dat gezin.

De nadruk lag op gelijkwaardigheid van man en vrouw, gezamenlijke verantwoordelijkheid voor huishouden en kinderen, en de combinatie van arbeid en gezinsleven. Dat sloot aan bij de bredere DDR-politiek van de jaren zeventig, waarin de staat veel aandacht besteedde aan gezinsbeleid, kinderopvang en het terugdringen van echtscheidingen.

NB. Dat laatste was ook hard nodig. In 1974 bedroeg het echtscheidingspercentage in de DDR ongeveer 30%. Dit werd als zeer zorgelijk ervaren. In Nederland was met plusminus 19% dat percentage duidelijk lager.

In vergelijking met veel West-Duitse huwelijksgidsen uit dezelfde periode valt op dat het boek sterk de nadruk legt op de economische en sociale gelijkwaardigheid van de echtgenoten. Traditionele rolpatronen worden minder vanzelfsprekend gepresenteerd dan in veel West-Europese publicaties uit de vroege jaren zeventig.

En het boek heeft op het vlak van de relatie tussen man en vrouw als echtgenoten nog een ander uitgangspunt, dat afwijkt van de West-Europese mores. Het boek presenteert het huwelijk niet uitsluitend als privézaak of spontaan liefdesgeluk.

Het huwelijk is een duurzame gemeenschap waarvoor kennis, zelfdiscipline en maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef nodig zijn. Het adviesboek krijgt daardoor bijna het karakter van een leerboek: de lezer moet begrijpen hoe liefde, seksualiteit, arbeid, gezin en recht met elkaar samenhangen. De impliciete boodschap luidt: een goed huwelijk ontstaat niet vanzelf, maar kan rationeel worden voorbereid en verbeterd.

Het boek lijkt liefde niet als louter overweldigend gevoel te behandelen. Liefde moet blijken uit bijvoorbeeld wederzijdse aandacht en respect voor de persoonlijkheid van de ander. Ook de gedeelde verantwoordelijkheid en de bereidheid om gewoonten aan elkaar aan te passen zijn belangrijk voor een duurzaam huwelijk. Daarmee combineert het boek romantische liefde met een sterk normatief begrip van kameraadschap. Het gelukkige huwelijk is een bewust gevormde gemeenschap.

Vergeleken met West-Europese denkbeelden over het huwelijk in diezelfde periode is het huwelijk als ideaal moderner in zijn vanzelfsprekende erkenning van de werkende gehuwde vrouw. Ook is het minder religieus en minder gebonden aan het traditionele huisvrouwenmodel. Tenslotte is de plek van het huwelijk collectivistischer, doordat individueel geluk steeds in gezin en samenleving wordt ingebed.

Hoe zou Garve naar dit boek kijken?

Ik denk dat Christian Garve de socialistische gelijkwaardigheid in het huwelijk tussen man en vrouw als idealistisch en als niet-realistisch had weggezet, niet haalbaar. Het begrip socialisme werd in zijn tijd nog niet eens gefluisterd, was zeker nog geen onderwerp van dagelijks gesprek, laat staan dat er een hele staat op ingericht was. En dan ook nog een deel van het toenmalige Pruissen.

Garve leefde in het tijdperk dat de burgerij zijn plaats van gelijkwaardigheid ten opzichte van de aristocratie aan het bevechten was. Daarnaast was zijn samenleving streng Lutheraans Christelijk ingericht. Daarin was er een hele duidelijke rolverdeling en machtsverhouding tussen de man en de vrouw. Die zou ook gelijkwaardig genoemd kunnen worden, maar dan op basis van hele andere normen dat nu. Meer iets als gelijkwaardig voor God en zo.

De inleiding van het boek ‘Unsere Ehe’ geeft nadrukkelijk het belang aan van de gelijkwaardigheid van de vrouw en de man in het huwelijk en in de samenleving: samen wonen, samen werken, samen huishouden, samen kinderen, etc. Het boek geeft ook aan dat de staat in de vereiste faciliteiten voorziet om het getrouwde stel die gewenste gelijkwaardigheid ook mogelijk te maken.

In die context zou je het woord ‘Unsere’ uit de titel op twee manieren kunnen uitleggen: 1) ‘Unsere’ als huwelijk tussen man en vrouw en 2) ‘Unsere’ als de manier waarop in de DDR het huwelijk gezien wordt. De inhoud van het boek dekt beide perspectieven af.

Aan het begin van het boek wordt ook Karl Marx aangehaald: “Als de mens door de omstandigheden wordt gevormd, dan moeten de omstandigheden menselijk worden vormgegeven.” Hier wordt mee bedoeld dat de samenleving zodanig moet zijn ingericht dat er geen klassenverschillen zijn, dat er geen klassen zijn die macht kunnen uitoefenen over lagere klassen en dat iedereen, man en vrouw, over dezelfde mogelijkheden moeten kunnen beschikken om zich te ontwikkelen tot een goed lid van de samenleving en diens eigen geluk. Kortom, het socialistische ideaal.

We weten allemaal hoe het met de DDR is afgelopen. In 1989 is met ‘Die Wende’ een einde gekomen aan dat ideaal. De DDR (ook wel Oost-Duitsland) is samengegaan met West-Duitsland. Beter is het om te zeggen dat de DDR is opgegaan in West-Duitsland, met diens liberale waarden, het marktdenken en het kapitalisme. Van de socialistische waarden van weleer is niet veel meer over.

Garve zou niet verbaasd zijn geweest. Ik denk dat hij het ‘socialistisch experiment’ op voorhand als kansloos had ingeschat. Uit zijn eigen sociologische onderzoek kwam destijds al naar voren dat mensen in een samenleving aan de ene kant gelijk willen zijn, om deel uit te maken van de groep. Aan de andere kant wil de mens juist afwijken van de groep, wil apart zijn, om zich nog een eigen, uniek individu te voelen.

Een opgelegde gelijkwaardigheid, waarbij iedereen dezelfde mogelijkheden heeft lijkt mooi, maar leidt er impliciet toe dat mensen toch een verlangen hebben om meer te willen hebben dan anderen, anders te willen zijn dan anderen. Dat zit nu eenmaal in de mens. Daartoe is zhij veroordeeld. De mens kan niet anders.

Het regime in de DDR wist dit ook en heeft dat typische menselijke verlangen juist ook actief gebruikt om de mensen te richten naar de eisen van de staat. Zo kregen jonge stellen die gingen trouwen en zich netjes aan de regels van de staat hielden ook bepaalde privileges; bijvoorbeeld een net iets groter appartement of korter op de wachtlijst voor een Trabant (auto).

Het verlangen van het individu om juist niet gelijk te zijn aan de groep werd door de staat actief gebruikt om de ‘gelijkwaardigheid’ volgens de ideologie af te dwingen. Het heeft allemaal niet gewerkt. Ook het boek heeft niet kunnen zorgen voor een socialistische staat vol van harmonie en collectieve gelukzaligheid met het gezin als hoeksteen van de samenleving.

Oh ja, ‘het gezin als hoeksteen van de samenleving’. Is dat in Nederland niet jarenlang het credo geweest van de Christelijke partijen? Maar dan wel met de ongelijkwaardige rolverdeling tussen man en vrouw. Dat dan weer wel. Op dat vlak was de ambitie van de DDR het westen ver vooruit. Ook 50 jaar later nog. Ook in Nederland. Juist in Nederland.

Over besluiteloosheid

Wed, 22 Jul 2026 21:51:21 GMT

Over besluiteloosheid

Het valt me op dat er in de huidige samenleving best veel mensen moeite hebben met het nemen van beslissingen. Of het nu gaat om dingen de aanschaf van dingen (een smartphone, een Airfryer, etc.), het boeken van een vakantie of welke van de 25 soorten mosterd je moet kiezen als je voor het schap in de supermarkt staat.

Ik hoor ook dat hier een modern begrip voor is: ‘keuzestress’. Het ‘niet-kunnen-kiezen’ wordt verweten aan de overdaad van het aanbod op de vele terreinen van het dagelijks leven. Het wordt gezien als effect van de moderne, globale internet-samenleving.

Dit weifelen, om maar niet te kunnen of te hoeven kiezen werkt als houding ook door op andere terreinen van de samenleving. Ook mensen die voor hun werk besluiten moeten nemen krijgen steeds vaker het verwijt te laat of geen besluit te nemen; of dat nu mensen zijn met een kantoorbaan, ondernemers of bestuurders van grote organisaties. Besluiten nemen wordt als eng ervaren.

Best grappig eigenlijk dat dit gezien wordt als symptoom van de huidige moderne tijd. In mijn dagen worstelde men ook al met het nemen van besluiten. Of liever het niet nemen van besluiten. Ik heb er destijds (in 1792) zelfs een verhandeling over geschreven. Deze kreeg de heldere titel: ‘Über die Unentschlossenheit’. In het Nederlands is de titel even simpel: ‘Over besluiteloosheid’.

Als ik die verhandeling nu teruglees, schaam ik me wel een beetje. Ik zie mezelf duidelijk als kind van de Verlichting. Ik hanteer een strakke logische structuur, gebaseerd op de regels van de retorica, zoals de oude Grieken en Romeinen dat al deden. Drie is daarbij het grondgetal om mee te werken. De verhandeling bestaat uit drie delen. Ieder deel bestaat weer uit drie hoofdpunten. Ieder hoofdpunt bestaat uit drie onderdelen.

Mijn hele verhandeling is een soort Engelse wals die de lezer meeneemt in een lange beweging met vloeiend, dansend taalgebruik. Geen moeilijke woorden, geen academisch geleuter, de taal van de burger. Nu zou dat denk ik b1 of b2 niveau genoemd worden. 1-2-3, 1-2-3, 1-2-3. Voor-zij-sluit, achter-zij-sluit, wis-sel-pas.

Ik heb me nog een keer over de tekst gebogen en de 1-2-3 structuur losgelaten. Het zou anders ook veel te veel gaan lijken op iets dat uit een AI-product lijkt te komen. Mijn verhandeling van destijds komt neer op het volgende.

Over besluiteloosheid

In mijn onderzoek viel het mij op dat ‘besluitenloosheid’ veel minder aandacht kreeg binnen de samenleving dan andere karaktergebreken. Ik zet het maar even neer als gebrek, om de toon te zetten.

Toch veroorzaakt, in mijn beeld, ‘besluitenloosheid’ evenveel schade als andere gebreken. Niet doordat de besluiteloze verkeerde dingen doet, maar doordat zhij dikwijls nalaat te doen wat nodig is. Daarom wilde ik begrijpen wat besluiteloosheid werkelijk is, waar zij vandaan komt, welke gevolgen zij heeft en hoe zij overwonnen kan worden.

Allereerst maakte ik onderscheid tussen – wat ik noem - gezonde voorzichtigheid en besluiteloosheid. Voorzichtigheid is een deugd: zij onderzoekt zorgvuldig voordat zij handelt. Besluiteloosheid daarentegen blijft onderzoeken wanneer handelen al wel mogelijk is. Besluiteloosheid verlangt een zekerheid die de mens nooit kan bezitten. Het leven dwingt ons immers voortdurend te beslissen terwijl onze kennis onvolledig blijft. Wie wacht op volkomen zekerheid zal nooit werkelijk handelen.

De besluiteloze is niet noodzakelijk onverstandig. Integendeel, dikwijls bezit zhij juist veel inzicht. Diens verstand ziet zovéél mogelijkheden, voordelen en gevaren dat iedere keuze opnieuw twijfel oproept. Het denken, dat bedoeld was om de daad voor te bereiden, gaat de plaats van de daad innemen. Daardoor raakt de natuurlijke verhouding tussen het verstand, de wil en de daad verstoord.

Ik ontdekte vervolgens dat besluiteloosheid vele oorzaken kan hebben. Een belangrijke oorzaak is de rijkdom van kennis en verbeelding. Hoe meer iemand van de materie weet, hoe meer mogelijkheden iemand ziet, hoe moeilijker het wordt één weg te kiezen. Ook het verlangen naar volmaaktheid en compleetheid werkt verlammend op het doorhakken van de knoop.

Aan de andere kant; hoe minder iemand er verstand van heeft, des te gemakkelijker neemt zhij een besluit. Wie alleen genoegen neemt met de eerste de beste denkbare beslissing, verliest dikwijls de goede beslissing die op dat moment mogelijk zou zijn geweest.

NB. Ik heb begrepen dat dit inzicht over de relatie tussen de hoeveelheid kennis van de materie én het gemak of de moeite een besluit te nemen wel doorgesijpeld is naar (dure) leiderschapstrainingen. Ook hier geldt ‘oude wijn in nieuwe zakken’, maar dat terzijde.

Daarnaast speelt de angst om fouten te maken een grote rol. De besluiteloze vreest de gevolgen van een verkeerde keuze, maar ziet onvoldoende dat ook het nalaten ernstige gevolgen kan hebben. De verbeelding versterkt deze angst doordat zij alle mogelijke mislukkingen levendig voor ogen stelt. Daardoor lijkt ieder risico groter dan het werkelijk is.

Ook gebrek aan zelfvertrouwen draagt bij aan de besluiteloosheid. Wie voortdurend aan zijn eigen oordeel twijfelt, zoekt steeds opnieuw advies zonder ooit werkelijk tot een besluit te komen. Een verkeerde opvoeding kan deze neiging versterken, wanneer iemand nooit geleerd heeft zelfstandig verantwoordelijkheid te dragen. Eerdere mislukkingen kunnen bovendien een blijvende voorzichtigheid veroorzaken die later iedere nieuwe beslissing belemmert.

Na de oorzaken heb ik de gevolgen onderzocht. Besluiteloosheid versterkt zichzelf. Iedere uitgestelde beslissing maakt de volgende moeilijker. Het is een ‘selffulfilling prophecy’. De wil verliest langzaam zijn kracht, omdat hij niet langer gewend is zichzelf te gehoorzamen. Voornemens blijven voornemens en worden steeds minder geloofwaardig, zelfs voor degene die ze maakt.

De grootste schade is vaak het verlies van tijd. Terwijl de besluiteloze blijft overwegen, verdwijnen de omstandigheden waaronder handelen mogelijk was. Kansen keren niet altijd terug. Vaak is de combinatie van factoren zo dat er op dat specifieke moment ook een beslissing genomen moet worden. Door de besluiteloosheid ontstaan niet alleen gemiste kansen in werk en beroep, maar ook in vriendschap, liefde en persoonlijke ontwikkeling.

Ook verliezen langzamerhand anderen hun vertrouwen in de besluiteloze. Zij durven haar/hem geen verantwoordelijkheid meer toe te vertrouwen. Zelf leeft zhij voortdurend onder spanning. Dezelfde vragen keren telkens terug zonder ooit opgelost te worden. De geest raakt vermoeid, terwijl zhij nauwelijks vooruitgang boekt. Uiteindelijk blijft vooral de spijt over de dingen die nooit zijn geprobeerd. Men betreurt vaak sterker wat men heeft nagelaten dan wat men verkeerd heeft gedaan.

Bovendien belemmert besluiteloosheid de vorming van het karakter. Deugd ontstaat niet uitsluitend door juiste gedachten, maar vooral door juiste daden. Wie voortdurend in voorbereiding blijft steken, ontneemt zichzelf de mogelijkheid ervaring op te doen en innerlijk te groeien.

Daarom zocht ik tenslotte ook naar middelen om deze zwakte te overwinnen. Mijn insteek was en is altijd ook hints en tips mee te geven ‘hoe het beter kan’.

De eerste stap is zelfkennis. Men moet eerlijk erkennen wanneer ‘voorzichtigheid’ is veranderd in ‘uitstel’. Vervolgens moet men leren aanvaarden dat volkomen zekerheid onmogelijk is. Niet absolute zekerheid, maar voldoende zekerheid moet het doel zijn.

Ik raad aan het nadenken bewust te begrenzen. Pak het moment waarop de combinatie van de dingen bij elkaar komen en het besluit ook genomen moet worden. Geef dat moment en het te nemen besluit alle focus. Zet alle andere dingen die in je hoofd spelen even opzij.

Overdenk de situatie grondig. Zet je inzichten, de voors- en tegens, alternatieven etc. op een rijtje. Zodra nieuwe overwegingen niets wezenlijks meer toevoegen, behoort het onderzoek te eindigen en het handelen te beginnen. Daarbij is het belangrijk onderscheid te leren maken tussen hoofd- en bijzaken. Niet iedere onzekerheid verdient dezelfde aandacht.

Besluitvaardigheid groeit bovendien door oefening. Kleine dagelijkse beslissingen vormen de wil. Zoals iedere gewoonte sterker wordt door herhaling, geldt dat ook voor besluitvaardigheid. Men moet daarom leren eenmaal genomen besluiten trouw uit te voeren en niet onmiddellijk opnieuw ter discussie te stellen. Ook moet men leren fouten te verdragen. Geen mens leeft zonder vergissingen. Juist door ervaring worden toekomstige beslissingen beter.

Raad van anderen is nuttig, maar kan het eigen oordeel nooit vervangen. Vraag niet teveel mensen om raad. Hoe meer mensen geraadpleegd worden, hoe meer meningen er komen, hoe moeilijker het wordt. Uiteindelijk moet ieder mens zelf verantwoordelijkheid dragen. Werkelijke vrijheid bestaat niet uit het openhouden van alle mogelijkheden, maar uit het vermogen verstandig te beslissen en vervolgens ook te handelen.

Aan het eind van mijn verhandeling kom ik tot een meer algemene conclusie. Het menselijk leven blijft noodzakelijk onvoltooid. Wij beschikken nooit over volledige kennis. Juist daarom moeten wij leren leven met onzekerheid. Het is goed om je dat te realiseren en te aanvaarden.

De praktijk vormt de voltooiing van de theorie. Gedachten bereiken hun bestemming pas wanneer zij in daden worden omgezet. En om tot daden te komen moet je beslissingen nemen. “Beter een foute beslissing, dan geen beslissing” zou ik bijna zeggen.

En, het karakter wordt niet gevormd door wat wij weten, maar door wat wij herhaaldelijk doen. Wijsheid bestaat daarom uit evenwicht: het verstand onderzoekt, de verbeelding verrijkt, het gevoel bezielt en de wil voert uit. Wanneer één van deze vermogens de overhand krijgt, raakt de mens uit balans.

Het ware geluk ligt niet in het vinden van de volmaakte beslissing, maar in het vermogen verstandig te handelen ondanks de onvermijdelijke onzekerheid van het leven.

Wie zorgvuldig onderzoekt, vervolgens beslist, zijn besluit standvastig uitvoert en bereid is van zijn fouten te leren, ontwikkelt niet alleen grotere besluitvaardigheid, maar ook innerlijke vrijheid. Juist daarin zie ik de ware bestemming van de mens: niet in een leven zonder twijfel, maar in een leven waarin twijfel het handelen niet langer verhindert.

Tenslotte

Met deze slotbeschouwing sloot ik destijds mijn verhandeling af. Ik denk dat mijn inzichten van toen in essentie niet verouderd zijn. Ook al is de wereld veranderd, de mens met zijn makken en grillen is niet echt anders geworden. We hebben alleen een beperkt historisch besef en denken dat we in de afgelopen 200-250 jaar een stuk zijn opgeschoten. Dus niet echt, denk ik.

Trouwens, als afsluiter, ik heb mijn verhandeling van destijds ook wat breder en dieper uitgewerkt, in een soort essay. Als je die wilt ontvangen, stuur me dan een berichtje via de contactpagina van de website.

André Suarès’ Dostojewski

Mon, 20 Jul 2026 21:46:03 GMT

Meelezen door de ogen van Etty

Wie is nu weer André Suarès? Deze artikelen gaan toch over Christian Garve? Ja, dat klopt, maar soms reis je via Parijs, Sint Petersburg, Amsterdam en Westerbork naar Auschwitz, dat weer vlak bij Breslau ligt.

André Suarès (1868 – 1948) was een Franse dichter en criticus. Vanaf 1912 was hij een van de vier "pijlers" van de Nouvelle Revue Française, samen met André Gide, Paul Claudel en Paul Valéry. In 1911/1913 schreef Suarès een verhandeling over de Russische schrijver Dostojewski (in 1921 in het Duits vertaald). Het is geen biografie in de klassieke betekenis van het woord. Het is meer een soort verhandeling.

Ik kom op het boek omdat Etty Hillesum in haar dagboeken meerdere keren gewag maakt van dit werk. Het heeft haar blijkbaar geïnspireerd. En ik ben dan weer op zoek waar ik, in het boek van Suarès, de haakjes zie voor die invloed, voor het overnemen van denkbeelden, het vormen van inzichten.

Het eerste dat me bij het lezen van het boek Dostojewski opvalt is dat Suarès in het boek aangeeft dat hij, via Dostojewski, zichzelf wil waarnemen. Dit past op de reflectieve houding die Etty zich in haar dagboeken ook aanmeet. Dat is een inkopper.

Verderop in het boek zal Suarès aangeven dat iedereen Dostojewski leest door diens eigen ogen, vanuit diens eigen perspectief. Aldus Suarès, begrijpt eenieder Dostojewski alleen in verhouding tot diens eigen innerlijke leven, de dingen waar iemand zich innerlijk mee bezig houdt, alle nuances die daar bij horen en waar Dostojewski in die specifieke mens (de lezer) een zenuw raakt.

Dat gold ook voor wat Etty uit het boek haalde en de dingen die zij het waard vond om in haar eigen dagboek op te nemen. Het geld nu ook voor mij. Ik doe dit nu ook. Maar ik heb daar voor mezelf wel een paar vragen bij.

Sla ik aan op teksten uit het boek van Suarès omdat ik op die thema’s beïnvloed ben door Etty? Of heb ik Etty gelezen vanuit een specifiek innerlijk perspectief en lees ik met dat perspectief ook het boek van Suarès, op zoek naar die verbinding?

Ik weet dat ik de verbinding tussen beide boeken actief zoek. Is het door het actief zoeken dat er een honger ontstaat naar het willen vinden en dat ik daardoor de verbinding zie, zelf leg; een verbinding uniek voor mij, om mijn honger te stillen?

Die honger wordt ook gestild door een gedetailleerde analyse die Suarès geeft over het gezicht van Dostojewski. Hij staat daarbij op het standpunt dat een gezicht niet laat zien hoe iemand is. Juist niet. Het gezicht is een masker dat iemand opzet. De vraag die Suarès zich stelt is wat het gezicht van Dostojewski verbergt. Vervolgens geeft hij daar zijn analyse van.

Die analyse over wat het gezicht van Dostojewski laat zien en verbergt gaat te ver voor deze beschouwing. Waar het mij om gaat is dat ook Etty in haar dagboeken veel rept over gezichten, wat ze over de betreffende mens zeggen en wat ze verbergen. Haar expliciete aandacht gaat daarbij uit naar de mond; hoe die gevormd is, hoe die beweegt als iemand spreekt.

Ik heb bij mezelf gemerkt dat ik, met het lezen van haar dagboeken, hier nu ook meer op ben gaan letten, op de mond van mensen en hoe die zich vormt. Ook zou ik het boeiend vinden om soms wat langer stil te staan bij wat iemand met diens gezicht probeert te verbergen. Dat is echt wel lastig om te doen, merk ik. Maar, dat is dus sowieso een invloed van het lezen van haar dagboeken op mijzelf.

Maar Suarès heeft nog meer te zeggen over het gezicht als masker. Hij maakt hierbij een hele grote, grove generalisatie. Hij stelt dat in het Westen, en dan met name de Angelsaksische landen (hij bedoelt hiermee Engeland en misschien ook de VS) de mensen juist het masker gebruiken om roem en succes uit te stralen. In die landen is het de gewenste gewoonte om je gevoelens juist achter je masker te verbergen, verborgen te houden.

Suarès stelt dat de Angelsaksische Westerse mensen daarmee eigenlijk een leegte verbergen. Ze zijn ver weg geraakt van het hebben van gevoelens, laat staan het uitten daarvan. Hij vergelijkt deze Westerse moderne samenleving met het neerzetten van een zilveren façade voor een verder leeg paleis.

Nee, neem dan de Russische mens die door Dostojewski wordt neergezet; een en al gevoel, een vulkaan van emoties. Hartstochten lijken er ongeremd en zelfs uitzinnig. Ze zijn heftig en schokkend. En de mens als mens is allesbehalve dan eenvoudig.

Dostojewski begrijpt als geen ander dat eenvoud niet in de werkelijkheid zelf schuilt, maar in de blik waarmee we haar waarnemen. Zelfs het eenvoudigste leven is in wezen een wonder van complexiteit. Eenvoud is niets anders dan een toestand waarin die complexiteit nog niet aan het licht is gekomen. Als mens hebben we die eenvoud nodig om het overzichtelijk en voor ons begrijpelijk te houden.

Maar Dostojewski gaat met zijn fileermes aan de slag Hij neemt van zijn personages laag voor laag weg en ontbloot diens ware aard. Hij graaft zijn weg naar binnen, hij graaft zijn weg diep in het bewustzijn, op zoek naar de kern.

Dostojewski’s wereld is een wereld waarin gevoelens tot het uiterste worden aangescherpt; het is tegelijk een hel van lijden en een paradijs voor de waanzin. Alles staat er in het teken van intensiteit, alles neigt naar het uiterste, naar het extreme.

De gewone maat is er verdwenen. Want de gewone orde is die van het gemiddelde, en het gemiddelde is het domein van de middelmaat. En Dostojewski is alles behalve middelmaat. Ook zijn personages niet. Zijn personages zijn de extremen in de samenleving, die op de randen leven en soms eroverheen.

Suarès stelt, gevoed door Dostojewski, dat alles van binnenuit komt, vanuit de emotie. Zelfs de gedachte schept de wereld niet door haar vorm te geven. Het is de emotie die al het leven voortbrengt, doordat zij het voor het hart voelbaar maakt. Zo ziet hij de manier waarop Dostojewski zijn personages tot leven brengt en de essentie van de Russische ziel voelbaar wil maken.

De kracht van de stijl waarmee Dostojewski schrijft draagt alles in zich. Maar de diepte van het gevoel dat hij er in legt omvat alles – ook de stijl. De wereld van Dostojewski is geen afspiegeling van de geest; het universum is een schepping van de intuïtie.

De scheppende emotie is de enige ware vorm van kennis. Zoals zij zelf geboren wordt, zo brengt zij ook de dingen voort. Alles is haar droom, zoals zij zelf droomt. Het hart is zowel het middel als de plaats waar dit alles ontstaat. Voor het hoofd, het verstand is een bescheiden plek ingeruimd.

Daarmee raakt Suarès een kenmerkend verschil tussen het - Angelsaksische – Westen en het Russische. Wat de westerling vanuit de maat begrijpt, ervaart de Rus vanuit het gevoel.

De westerling meet, ordent en rekent: hij is getal en geometrie. De Rus vermoedt, voelt aan en roept op: hij is innerlijke beweging.

De westerling richt zijn blik op de wereld; hij ziet en vergelijkt. De Rus, Dostojewski, keert zijn blik naar binnen. Wanneer de Rus zijn ogen sluit, doet hij dat niet om méér te zien, maar om het diepe fluisteren van het leven beter te horen, daar in de schaduw waar beelden en dingen hun vorm aannemen.

En nu terug naar Etty en haar dagboeken. Die dagboeken staan boordevol met reflecties over hoe het in haar geest en lichaam werkt, wat ze denkt, wat ze voelt, hoe ze tikt. Ze wil op zoek naar haar kern. Vooral ook wil ze de juiste woorden vinden om zich hierin goed uit te drukken. Voor haarzelf ziet ze daar een enorme uitdaging.

Vaak geeft ze aan nog niet zover te zijn om voor haar gevoel de juiste woorden te vinden. Tegelijkertijd heeft ze hiermee dagboeken geschreven die zo rijk zijn aan taal, zo rijk zijn aan het zichzelf fileren en dat op te durven schrijven, dat die dagboeken een onuitputtelijke bron zijn om als lezer bij jezelf naar binnen te leren gaan.

Geen wonder dat het boek van Suarès over Dostojewski haar zo heeft aangesproken. Dostojewski is een poel van gevoel; de poel waar zij zo graag in wilde leren zwemmen.

Hoe anders is dit met de schrijfstijl van Christian Garve. Garve is in zijn stijl duidelijk een kind van de Verlichting. Hij bouwt zijn verhandelingen logisch op. Er is een duidelijke structuur in standpunten en argumenten 1, 2 en 3. Vervolgens werkt hij per argument zijn punten verder uit; 1, 2 en 3. Alles verstandelijk, klinisch en koel, zonder een gram gevoel.

Deze stijl was voor de filosoof Schlegel het toonbeeld van een verouderde denk- en schrijfwijze. Hij deed Garve af als ‘verouderd’. Als prominent van de Romantiek pleitte Schlegel voor een terugkeer van het gevoel, de emotie, het natuurlijke. In de Verlichting was men doorgeslagen om alles alleen maar verstandelijk en via logica te benaderen, aldus Schlegel en kornuiten. Het gevoel moest terug. De natuur in de mens moest terug.

Ik denk dat Schlegel de werken van Dostojewski fantastisch zou hebben gevonden. Garve daarentegen zou waarschijnlijk niets met Dostojewski hebben gehad. Niet alleen vanwege de stijl, die niet alleen geen logische structuur heeft, maar waar het vooral gebeurd in de dialogen die Dostojewski zijn personages laat voeren.

Dostojewski heeft geen verhalende stijl van schrijven. Een verhalende stijl zet de lezer teveel op afstand. Bij Dostojewski gebeurt het allemaal in de dialogen. Garve zou daar waarschijnlijk van gruwen. Meer nog zou Garve gruwen van het handelen van de personages zelf, dat zoveel bloot legt over de deugden, de plichten, de waarden en vooral de normen. Garve was immers toch ook wel een beetje gericht op “hoe heurt het eigenlijk?!”.

Misschien is het wel zo samen te vatten: Waar Garve zich verstandelijk richt op de buitenkant van het gedrag (op hoe het overkomt), richt Dostojewski zich op de emotie aan de binnenkant (wat er in de mens gebeurt).

Etty Hillesum had zich een zoektocht naar die binnenkant gesteld. Daarom is de visie van Suarès op Dostojewski voor haar interessant. En niet vergeten, Etty had via haar moeder Russische roots. Misschien was Dostojewski ook wel een poging die wortels in haar aan te wakkeren.

Zelf zoek ik de balans tussen verstand en gevoel. Nietzsche zou zeggen de balans tussen het apollinische in de mens en het dionysische. Nietzsche zat, net als ik, net als Garve, meer aan de apollinische kant, verstandelijk, logica, een hoofd-mens. Etty wil, net als Dostojewski, meer inzicht haar dionysische kant, wat voelt ze, diep in haar kern, haar emoties, haar intuïties.

Ik lees nu Garve en Etty parallel op. Een intense en mooie reis, waar het toch ook af en toe lastig is de balans te houden. Aan de andere kant, het is ook mooi om balans te leren houden.

Je balans hou je als je steeds de dreigende doorslaande kant een klein beetje moet corrigeren. Een balans is een precair evenwicht waar je non-stop aandacht voor moet hebben, goed in jezelf moet leren luisteren en steeds een klein beetje bij moet sturen. Of is dit nu weer te apollinisch gedacht?

Over het schrijven van brieven

Sun, 12 Jul 2026 09:11:36 GMT

Over het schrijven van brieven

Tegenwoordig worden er bijna geen brieven meer aan elkaar geschreven. Geen echte brieven, met meerdere kantjes, op papier, in een envelop, met een postzegel erop. Sinds de opmars van de computertechnologie, het email verkeer, internet en de smartphones is communicatie met de hele wereld mogelijk in slechts een paar seconden. En je hebt ook de mogelijkheid meteen reactie terug te sturen.

De digitale communicatie tussen mensen bestaat uit berichtjes naar elkaar sturen; soms wat langer, soms wat korter, soms heel kort en vaak voorzien van een emoticon. Dat laatste is om de ontvanger van het berichtje mee te geven op welke manier een berichtje bedoeld is, want met die hele korte berichtjes kan men elkaar snel misverstaan.

In vergelijk met de papieren briefwisseling is de digitale communicatie natuurlijk vele, vele malen sneller. Hoewel ik niet onvermeld wil laten dat in mijn tijd de postbode tot wel drie keer per dag post kwam brengen én halen. Kom daar maar eens om bij Postnl vandaag de dag.

Ik ben van mening dat de digitale communicatie en het rappe tempo de communicatie wel oppervlakkiger maken. De taal is eenvoudiger. Er is minder ruimte de juiste nuance te vinden, de juiste woorden. Men neemt minder tijd om er echt even voor te gaan zitten, goed na te denken over wat men aan een ander wilt ‘zeggen’, daar dan de woorden voor te vinden en er een mooie tekst van te maken. Het schrijven van een goede brief is een vaardigheid, misschien wel een kunst.

De opkomst van de briefcultuur

In mijn tijd kon je met recht spreken van een briefcultuur. Het schrijven van brieven was ontzettend populair binnen de burgerij van Pruissen en de andere Duitstalige landen. Ik weet niet hoe het in Frankrijk, Engeland en Rusland was, maar in Pruissen was het helemaal hip en hot.

De briefcultuur had zelfs een eigen literair genre: de briefroman. Hiervan was het boek ‘Het lijden van de jonge Werther’ (1774) van Goethe het meest meeslepende voorbeeld. Mozes kriebel, wat was dat boek populair en omstreden (en misschien daarom juist nog populairder).

Veel jonge mensen gingen zich kleden zoals Werther. Ook ontstond er een heftige discussie over de mogelijke invloed van het boek op zelfmoord onder jonge mannen en vrouwen. Maar ik loop iets in de tijd vooruit, toen de briefcultuur al populair was. Die populariteit moest eerst nog kiemen en groeien.

Mijn mentor aan de universiteit van Leipzig en goede vriend Christian Fürchtegott Gellert heeft een hele belangrijke impuls gegeven aan de opkomst van de briefcultuur. Vooral zijn werk uit 1751 ‘Briefe, nebst einer praktischen Abhandlung von dem guten Geschmacke in Briefen’ (vertaald: ‘Brieven, vergezeld van een praktische verhandeling over goede smaak in de briefkunst’) had grote invloed op de manier waarop burgers leerden corresponderen.

Gellerts ideeën pasten binnen de Duitse Verlichting (Aufklärung) en pasten binnen de hervormingen die Frederik de Grote in de samenleving wilde doorvoeren. Zijn brievenhandleiding werd op scholen gebruikt en kende vele herdrukken. Ook ik heb het boek op school moeten bestuderen.

Gellerts ideeën droegen ertoe bij dat een brief schrijven een belangrijk middel werd voor 1) persoonlijke zelfvorming (Bildung), 2) het onderhouden van vriendschappen en 3) deelname aan de burgerlijke publieke sfeer.

Hij brak radicaal met de stijve, retorische brieftraditie uit de barok. Aldus Gellert moest een brief moest geen retorisch kunststukje meer zijn, maar een natuurlijke uitdrukking van karakter, verstand en gevoel.

Gellert vertrok in zijn aanpak met de eenvoudige vaststelling dat mensen afwezig zijn van elkaar. Omdat zij elkaar niet voortdurend kunnen spreken, vervangen brieven het gesprek. Een goede brief moet daarom niet lijken op een redevoering, maar op een gesprek tussen twee mensen.

Gellert verzette zich tegen de traditionele opvatting dat een brief een klein literair kunstwerk zou moeten zijn. Zijn insteek was dat de schrijver van een brief zich steeds moet afvragen:

" Hoe zou ik dit zeggen als mijn vriend tegenover mij zat? "

Deze vergelijking tussen brief en gesprek vormt het uitgangspunt van het hele werk van Gellert.

Voorbeeld oubollig taalgebruik

Dat klinkt nu heel vanzelfsprekend. Maar deze aanpak voor het schrijven van een brief was anno 1751 absoluut radicaal. Om dat te illustreren zal ik een kort voorbeeld geven van een ‘nette’ brief in de retorische traditie van de barok. Hou je vast, het is enorm oubollig:

“ Hoogedelgeboren, Hooggeachte en Doorluchtige Heer,

Nauwelijks heeft de zon haar gouden stralen weder over onze streken verspreid, of mijn gedachten werden opnieuw tot Uw Doorluchtige Excellentie gevoerd, wier voortreffelijkheden de roem der oudheid evenaren en de deugden der Romeinse helden in luister overtreffen.

Ware Cicero nog onder de levenden, hij zou vergeefs naar woorden zoeken om de verhevenheid van Uw geest te prijzen. Apollo heeft zijn rijkste gaven over U uitgestort, terwijl de Muzen met welgevallen Uw verdiensten aanschouwen.

Met de diepste ootmoed veroorloof ik mij U deze geringe regelen aan te bieden, niet omdat zij Uw aandacht waardig zouden zijn, maar als een blijk van mijn onveranderlijke eerbied en de onuitsprekelijke verplichting waarin ik mij jegens Uw Excellentie bevind.

Uw ootmoedigste, gehoorzaamste en nederigste dienaar ,”

Voor de nieuwe klasse van de burgerij was dit natuurlijk een compleet belachelijke manier om met elkaar schrijven. Het was rond 1750 hoog tijd om daar de bezem door te halen.

Het voert te ver om de aanpak, tips en voorbeelden uit het boek van Gellert allemaal door te nemen. Het was een omvangrijk boek. Het was zowel een leerboek voor het onderwijs als een handboek voor iedereen die op een frisse, nieuwe manier wilde leren schrijven; voor dagelijkse brieven aan een goede vriend of vriendin, aan familieleden, maar ook de meer formeel zakelijke type brieven kwamen aan bod.

Als Gellert nu geleefd zou hebben, dan had hij er vast een zelfhulpboek in Amerikaanse stijl van gemaakt. Met veel seminars, online trainingen en wat daar tegenwoordig allemaal bij verzonnen wordt. Hij zou een soort titel als ‘de zeven elementen om betere brieven te schrijven’ hebben gekozen. Het getal zeven heeft voor zelfhulpboeken iets magisch. Blijkbaar?! Ik weet niet waarom.

Om jou als lezer een beter beeld te geven over de ideeën van Gellert volgen hier de zeven elementen om betere brieven te schrijven, in lijn met zijn originele boek uit 1751.

De zeven elementen voor een goede brief

1. Natuurlijkheid

De brief moet klinken alsof de schrijver een gesprek voert. Gekunstelde retoriek en overdreven tekstuele versieringen moet je vermijden. Het schrijven moet spontaan en geloofwaardig overkomen. Vanuit het oogpunt van de lezer moet het geschreven zijn zoals het in een gesprek tegen je gezegd kan zijn.

2. Oprechtheid

De brief moet een waarheidsgetrouwe uitdrukking zijn van je persoonlijkheid; van wie je bent en wat je voelt. De lezer moet je herkennen in de manier waarop je het geschreven hebt. Eerlijkheid en authenticiteit staan centraal.

3. Eenvoudige stijl

Gebruik heldere, begrijpelijke taal. Vermijd ‘dure’ woorden of ingewikkeld taalgebruik. Je moet als schrijver niet imponeren met je geleerdheid. Het hangt natuurlijk ook af aan wie je de brief schrijft en het onderwerp, maar probeer zoveel mogelijk op b1/b2 niveau te blijven.

4. Persoonlijke toon

De brief is niet alleen een middel om informatie over te brengen, maar ook om vriendschap en sociale banden te onderhouden. Houdt het daarom ook persoonlijk. Het maakt de brief persoonlijker als je je ervaringen, emoties en gedachten deelt.

5. Aangepast aan de ontvanger

De stijl van je brief moet passen bij degene aan wie je schrijft. Een brief aan een vriend verschilt van een brief aan bijvoorbeeld een directeur van een organisatie of een onbekende. Pas daar ook het taalgebruik op aan. Kies bewust of het iets formeler moet of juist iets amicaler.

6. Morele vorming

Dit element is vandaag de dag misschien een beetje lastig. In de dagen van Gellert hadden brieven ook een opvoedende functie. Ze moesten blijk geven van deugden zoals bescheidenheid, matigheid en respect.

Toch zou ook in de huidige tijd aandacht voor deugden, waarden en normen in de brief niet misplaatst zijn. Maar wellicht dan meer om een onderwerp beter bespreekbaar te maken en minder om daarover normerend te stellen. Alhoewel, misschien zijn juist ook de standpunten over normen nodig.

7. Burgerlijk ideaal

Dit laatste element heeft te maken met de emancipatie van een deel van de samenleving. Destijds sloot de nieuwe briefcultuur aan bij de opkomende burgerlijke cultuur van de Verlichting. Niet de aristocratische elegantie, maar de deugdzame, ontwikkelde burger stond model.

Het burgerlijke ideaal is in onze huidige samenleving vooral gemeengoed geworden en vanzelfsprekend. Dit element is in de tegenwoordige tijd niet meer aan de orde. Er is natuurlijk wel altijd de mogelijkheid dat er een nieuw ideaal voor in de plaats komt. Schrijven vanuit een ideaal zou ook nu de samenleving voorwaarts kunnen brengen.

Meer nog dan de zeven elementen hield Gellert een pleidooi om vooral te oefenen. Gewoon beginnen met het schijven van een brief, en dan nog een en nog een. Dat wat je doet, als je oefent.

Dus, kom op. Wat let je? Ik zie je brief graag tegemoet.

Vertaler of filosoof

Wed, 08 Jul 2026 13:10:50 GMT

Vertaler of filosoof

Ik ben als filosoof bekend geworden door mijn vertalingen van het werk van andere filosofen. Dat heeft me vaak ook het verwijt opgeleverd dat ik zelf eigenlijk geen filosoof zou zijn, maar eigenlijk gewoon een vertaler. Andere tijdgenoten vonden juist weer dat ik via mijn vertalingen heb laten zien dat ik juist een filosoof was. Kortom, er is altijd wat te mekkeren.

Ik wil graag wat meer uitleggen over mijn vertaalwerk. Het is tenslotte ook zo dat ik met mijn vertaling van Cicero’s ‘Plichten’ enorme bekendheid heb gekregen. Om mijn vertaalwerk uit te leggen moeten we eerst iets terug in de tijd, in de eerste helft van de 18 ^e eeuw, toen ik nog niet geboren was.

1 ^e helft 18 ^e eeuw

De periode van de Verlichting was eind 17 ^e eeuw begonnen in Engeland. 1 ^e helft 18 ^e eeuw was de Verlichting uitgestraald naar ook o.a. Schotland en Frankrijk. Het geloof in het verstand, het logisch denken en de wetenschap als brengers van de waarheid vierde hoogtij. Het ene werk na het andere verscheen. Wetenschappelijke ontdekkingen volgden elkaar in rap tempo op.

Men was er heilig van overtuigd dat de samenleving verbeterd kon worden door onderwijs, kennis en hervormingen. Daarbij moest kennis gebaseerd zijn op onderzoek, waarneming en experimenten. Dat was met name de mening van de Engelse en Schotse denkers en wetenschappers.

Pruissen en andere Duitstalige landen liepen hier schromelijk op achter. Men was bang de boot te missen. Wetenschappelijk ontstond een enorme behoefte om de in Frankrijk, Engeland en Schotland verschenen werken te vertalen.

Tegelijkertijd maakte de burgerij als maatschappelijke klasse een enorme groei door. Er kwamen steeds meer goed opgeleide burgers met brede culturele en intellectuele interesses. De markt voor boeken groeide heel sterk. Men wilde lezen, lezen, lezen.

Er ontstond in de eerste helft van de 18 ^e eeuw in de Duitstalige landen een bijna onverzadigbare honger naar boeken, vooral ook vertaalde boeken uit de landen ‘waar het gebeurde’. Pruissen was hier zeker geen uitzondering in, misschien wel koploper.

Het effect hiervan was dat vertalingen van boeken snel op de markt gebracht moesten worden. En snel betekent vaak ook slordig of gewoonweg slecht. Het was een groot aanbod van slecht vertaalde boeken. Dat snel op de markt brengen kwam ook doordat er nog geen goede wetgeving was op de rechten op boeken en vertalingen.

De wetgeving was wel binnen de naties geregeld, maar nog niet over verschillende naties heen. Voor het uitgeven van een vertaling had de uitgever die als eerste daarmee op de eigen markt kwam ook de rechten. De originele auteur uit het andere land had daar niets over te zeggen en kreeg daar ook geen opbrengsten van. De uitgeverij-branche was wild en ruig. Kwantiteit ging boven kwaliteit. Zolang het maar verkocht. Kortom, marktwerking en puur de focus op geld verdienen.

De wetenschappelijke wereld in Engeland, Schotland en Frankrijk keek dit hoofdschuddend aan. De Duitsers werd verweten alleen maar te kunnen vertalen, en geen eigen intellectuele bijdrage te kunnen leveren Duitsland was het land van vertalers, niet van denkers. De filosoof Leibniz was hierin de uitzondering.

Frederik de Grote aan de macht

In 1740 komt Frederik de Grote aan de macht. Ik ben dan nog steeds niet geboren.

Frederik heeft veel affiniteit met de Verlichting. Hij gaat er prat op een goede vriend van Voltaire te zijn. Hij wil Pruissen verlichten en vergroten. En dat is hem goed gelukt.

Onder zijn bewind moderniseerde hij het bestuur en stimuleerde hij het onderwijs en de wetenschappen. Hij was ook een groot strateeg en heeft veel gebieden veroverd, waaronder Silezië, waar ik geboren ben. Frederik de Grote heeft Pruissen omgevormd tot een van de sterkste mogendheden van Europa; zowel militair, cultureel als intellectueel.

Ik ben onder zijn bewind opgegroeid. Ik ben een kind van zijn hervormingen binnen het onderwijs. De Engelse taal was voor mij geen probleem. Ik ben dan ook vroeg in aanraking gekomen met de Engelse en Schotse denkers van de Verlichting.

Zo terugkijkend denk ik dat die hele vertaal-cultuur binnen de Duitstalige landen ons een enorm voordeel gebracht heeft in onze eigen ontwikkeling. Juist door het vertalen kwamen we, veel meer dan Frankrijk, Engeland en Schotland, in contact met denkbeelden uit andere culturele achtergronden, uit andere landen.

Hiermee kregen wij relatief een veel ruimere blik op de thematiek en konden we beter loskomen van onze eigen vooroordelen. Dat heeft ons dan weer op voorsprong gezet. Het heeft rond het jaar 1800 een enorme hoeveelheid vernieuwende denkers opgeleverd. In die periode was het Pruissen, waar het gebeurde.

Ik als filosoof en als vertaler

Als student aan de uni ben ik begonnen met theologie. Mijn interesse verschoof echter al snel naar de filosofie, met name de moraalfilosofie en de empirische filosofie. Ik ben in 1766 in Halle afgestudeerd als Magister in de filosofie. Daarna ben ik naar Leipzig verhuist.

Ik was aan de universiteit van Leipzig verbonden als hoogleraar wiskunde en logica. In die tijd deed ik ook veel vertaalwerk. Ik vertaalde zowel werken uit de Klassieke Oudheid als van – destijds – hedendaagse auteurs.

Vanwege mijn interesse in moraalfilosofie en empirische filosofie oriënteerde ik me sterk op de denkers van de Schotse Verlichting. Mijn eerste grote vertaling was het in 1769 verschenen ‘Institutes of Moral Philosophy’ van Adam Ferguson, vertaald als ‘Grundsätze der Moralphilosophie‘. Mijn vertaling verscheen in 1772 en viel op door de afwijkende manier waarop ik de vertaling had aangepakt.

Reconstruerend denken

Er zijn filosofen die, opgesloten op een zolderkamertje, in zichzelf en uit zichzelf tot de mooiste en grootste ideeën komen. Ik ben niet zo’n type filosoof. Ik heb een werk nodig van iemand anders. Een werk waarin ik me ik kan graven in diens gedachtegang. Ik moet een startpunt buiten mezelf hebben, om me eerst in die gedachten te leven, die gedachten mij eigen te maken en dan zelf verder door te denken.

Dit verschil in type filosofen is in mijn tijd vaak gebruikt om de eerste groep ‘echte’ filosofen te noemen en de tweede groep (waartoe ik behoor) als tweederangs af te schilderen. Dat gebeurt dan natuurlijk door de mensen die vinden dat ze tot de eerste groep behoren. Ik denk niet dat deze kinnesinne uniek was voor mijn tijd.

Mijn goede vriend Manso heeft in zijn ‘Essay over Garve’ uit 1801 (ik was toen al drie jaar dood) dat als volgt beschreven: "Daardoor drong hij (ik dus) dieper door in de betekenis van de afzonderlijke gedachten van de auteur, omdat hij die als het ware zelf opnieuw voortbracht. Ook zag hij de samenhang van het geheel beter, omdat zijn aandacht meer uitging naar de inhoud en de werkelijkheid waarop die samenhang berust dan naar de woorden zelf."

Tegenwoordig is er een mooie naam voor deze aanpak: ‘Reconstruerend denken’, het proces waarbij een vertaler of lezer de gedachtegang van de auteur in zijn eigen denken opnieuw doorloopt. Het is dus niet simpelweg kopiëren, maar een vorm van opnieuw voortbrengen van de gedachte.

Commentaar in de vorm van een kritiek

Maar dit is slechts één deel van mijn afwijkende aanpak van het vertalen. Tot dan was het inmiddels gewoon om een vertaling aan te kleden met voetnoten en commentaar. Daarmee werden de vertalingen kwalitatief een stuk beter dan het broddelwerk van de jaren daarvoor.

Ik deed daar nog een schepje bovenop. Zeg maar schep. Ik maakte het commentaar kritisch. Ik nam zelf stelling tegen de gedachten van de vertaalde auteur, gaf tegenargumenten, vulde leemtes in het denken aan of nam ronduit een andere stelling in.

Daarmee gebruikte ik het originele werk om het in de context van mijn eigen tijd en ruimte te plaatsen (burgerlijke samenleving in een door een vorst geregeerd Pruissen) en daar ook mijn eigen gedachtegang op los te laten. Hiermee werd het naast een vertaling vooral ook een eigen werk.

Als vorm koos ik ervoor om de vertaling als apart boek uit te brengen en mijn eigen behandeling en aanvullingen ook als apart boek uit te brengen of zelfs als meerdere boeken. Dat was op dat moment nog niet eerder op die manier gedaan.

Vertalen naar de geest

En dan was er nog een belangrijk kenmerk van mijn vertaling. Ik wil de vertaling toegankelijk maken voor een breed publiek. Mijn doelgroep was niet de academische wereld met hun stoffige achterkamertjes. Nee, mijn doelgroep was de goed opgeleide en cultureel en intellectueel ontwikkelde burgerij.

Ik vond dat dit juist het doel was van de Verlichting; de ontwikkeling van de mensen op een hoger plan brengen. Dat was ook de stuwende kracht vanuit Frederik de Grote via zijn hervormingen in het onderwijs.

Voor mijn manier van vertalen betekende dat, dat de vertaling vooral duidelijk moest zijn, goed leesbaar en begrijpelijk. Ik vertaalde het boek ‘in de geest van’ en niet ‘naar de letter’. Dit verschil is tot op de dag van vandaag een permanente discussie; is een vertaling pas goed als het werk letterlijk vertaald is of als de geest van de gedachte goed onder vertaalde woorden is gebracht.

Vanuit die houding waren mijn vertalingen eigen meer het parafraseren van de teksten; het met eigen woorden opnieuw zeggen. Dat maakte mij ook vrijer om ruimte te geven aan mijn eigen gedachten. Een goede vertaling is trouw aan de gedachte, niet noodzakelijk aan de woorden.

Ik vind nog steeds dat de vertaler niet gezien moet worden als iemand die woorden omzet, maar als iemand die:

· de gedachten van de auteur opnieuw doordenkt;

· de ideeën als het ware zelf opnieuw ontdekt of "uitvindt";

· zich richt op de zaak (die Sache) waarover de tekst gaat, en niet uitsluitend op de formulering.

Terugkijkend ben ik van mening dat deze visie voor dát moment in de tijd (1772) best als modern gezien kon worden. Zeker ook omdat veel vakgenoten het niet met mijn manier van werken eens waren, maar de grote groep lezers wel. Haha, lekker puhh.

De vertaling van mijn werk

Zoals ik al eerder heb vastgesteld, is mijn werk in de vergetelheid geraakt. Op het boek ‘Über den Moden’ na is er geen recente editie in een huidig lettertype. In het Nederlands is er geen vertaling beschikbaar.

Ik denk dat het toegevoegde waarde kan hebben voor de thema’s in de huidige tijd om mijn werk nog een keer wakker te maken. Laat het dan alsjeblieft geen 1-op-1 letterlijke vertaling zijn. Laat iemand de werken lezen, mijn gedachten doorgronden, de gedachtegang opnieuw denken en dan omzetten naar wat de tijd nu nodig heeft. En ja, wees daar kritisch in. Net als ik dat was.

Ik heb dat in het voorwoord van mijn vertaling van de Ethiek van Aristoteles (1798, net voor mijn dood) als volgt opgeschreven: “De vertalers van mijn werk moeten de vrijheid hebben mijn formuleringen zo aan te passen dat mijn gedachten voor hun tijdgenoten beter begrijpelijk worden. De vertaling moet niet liggen in het trouw blijven aan de letterlijke woorden maar in het zo helder mogelijk overbrengen van de gedachte van de auteur aan een nieuw publiek.”

Ga je gang! Maak er iets moois van waar de mensen iets aan hebben.

Over het voeden van verlangen

Fri, 03 Jul 2026 17:10:50 GMT

Over het voeden van verlangen

Christian Garve onderzoekt in zijn bo ek ' Über die Moden' (Over de mode) waarom mensen zo gevoelig zijn voor mode en hoe dat dan werkt. Mensen die in groepen leven, stelt Garve, willen in principe zoveel mogelijk op elkaar lijken. Hiermee kunnen ze zich met de groep identificeren. Dit geldt zowel voor de mens die lid van een bepaalde groep wil zijn, als voor de leden van de groep die het betreffende individu als lid van de groep accepteren, of op zijn minst gedogen.

Mensen willen echter niet alleen op elkaar lijken. Ze willen op sommige aspecten juist ook van de groep afwijken, om hiermee te laten zien dat ze een eigen identiteit hebben. Dit op elkaar willen lijken en van elkaar willen afwijken is niet voor alle mensen gelijk; ieder gaat daar anders mee om.

Op de as van 'op anderen willen lijken' en 'van andere willen afwijken', kiest ieder mens een eigen plek kiest waar zhij zich comfortabel voelt. Garve signaleert dat mensen deze plek vaak onbewust innemen. Als filosoof van de verlichting pleit hij ervoor om je van dit mechanisme bewust te worden, zodat je hier verstandelijke keuzes in kan maken.

Het oog is ons belangrijkste zintuig

Ik wil graag iets verder ingaan op dit 'op elkaar willen lijken'. Garve legt in zijn boek een verband tussen de zintuigen, het oproepen van begeerten en verlangens, en de sociale aard van de mens. Hij stelt dat het oog het belangrijkste zintuig is.

Het zien is het zintuig waardoor de mensen elkaar voortdurend kunnen waarnemen. Geluid dat we horen verdwijnt heel snel en is daarna weg. Geuren en smaken zijn heel persoonlijk. Alleen wat we zien, en wat iedereen kan zien, is er permanent en geeft continue via het oog prikkels aan ons brein af.

Dat geldt voor kleding, voor sieraden en voor alle andere uiterlijke tekenen van status. Het geldt ook voor het waarnemen van de manier waarop mensen zich verzorgen, gezichtsuitdrukkingen en houding en gedrag die mensen tonen. Alles gaat via het oog bij ons naar binnen.

Kijken wekt verlangen op

Garve verbindt het zien vervolgens met het begeren. Wanneer wij iets moois zien, ontstaat gemakkelijk de wens om het zelf ook te bezitten of erop te lijken. We gaan het begeren; we willen dat ook hebben/zijn. De begeerte voedt vervolgens ons verlangen. Verlangen is een sterke menselijke emotie, die ons tot handelen aanzet. Verlangen is ook een gevoel niet compleet te zijn zolang we dat (waar we naar verlangen) nog niet hebben. We kunnen ons door het verlangen ook ongelukkig voelen, mislukt zelfs.

Dat geldt niet alleen voor kleding, maar ook voor levensstijl, rijkdom, schoonheid en aanzien. Hij stelt: " We zien wat anderen hebben of zijn, vergelijken onszelf daarmee en ontwikkelen vervolgens verlangens. " Voor Garve is dat een heel natuurlijke menselijke eigenschap.

Garve beschrijft hoe mensen ongemerkt elkaars gewoonten overnemen. Niet omdat iemand hen daartoe dwingt, maar omdat het dagelijks zien van anderen langzaam invloed uitoefent op hun eigen voorkeuren en verlangens. Hij merkt zelfs op dat mensen die veel met elkaar omgaan ongemerkt bepaalde eigenaardigheden van elkaar verliezen en op elkaar gaan lijken.

En kijken doet nog meer. Door veel te kijken gaan we dingen steeds mooier vinden; ook dingen die we bij de eerste blik niet mooi vonden of zelfs lelijk. Onze ogen maken de dingen voor ons steeds begeerlijker. Als dit wordt vergezeld van uitspraken van andere mensen die zeggen dat iets mooi of begeerlijk is, wordt ons verlangen alleen maar groter. Het is niet voor niets dat we datgene begeren wat andere begeren. Dat mechanisme was al bij de Klassieke Grieken bekend.

Garve nog steeds actueel

Voor mij is het lezen van het boek een bevestiging dat de observaties en denkbeelden van Garve nog steeds actueel zijn. Tegenwoordig zijn onze ogen bijna voortdurend gericht op schermen. Via Instagram, TikTok, YouTube en reclame zien wij duizenden beelden per dag. Daardoor worden ook onze verlangens voortdurend geprikkeld.

Garves analyse van de mode lijkt bijna een beschrijving van sociale media:

hoe vaker ik iets zie, hoe normaler ik het ga vinden;
hoe mooier iets wordt gepresenteerd, hoe sterker mijn verlangen kan worden;
hoe vaker anderen iets bezitten, hoe groter de kans dat ik het ook wil hebben.

In de moderne gedragswetenschappen spreekt men over visuele prikkels, sociale vergelijking, imitatiegedrag en consumptieverlangen . Garve gebruikt die termen uiteraard niet, maar hij beschrijft wel hetzelfde onderliggende mechanisme al aan het einde van de achttiende eeuw. I

Garve's brede filosofische betekenis

In de tijd van Garve waren psychologie, sociologie en neuro... nog geen formele eigen wetenschappen. In zijn tijd viel dal allemaal onder de filosofie en die filosofie stond in het teken van de Verlichting, het belang van het verstand.

Garve observeert wat begeerte en verlangen met mensen doet. Maar hij veroordeelt het verlangen niet. Integendeel, hij ziet verlangen als een natuurlijk onderdeel van het menselijk leven. Het probleem ontstaat pas wanneer het oog belangrijker wordt dan het oordeel .

Met andere woorden:

het oog laat mij zien wat aantrekkelijk is;
mijn verlangen zegt: "dat wil ik ook";
maar mijn verstand moet uiteindelijk beslissen of dat verlangen verstandig is.

Hierin komt de invloed van de Verlichting op Garves denken naar voren. De mens hoeft zijn verlangens niet te onderdrukken, maar moet ze wel leren beoordelen met zijn rede. De rede moet de gevoelens beteugelen.

Een persoonlijke reflectie (voor wie dit lezen wil)

Ik merk dat de denkbeelden van Garve nog steeds actueel zijn. Hij observeerde immers menselijk gedrag en wilde dat gedrag begrijpen. Garve schreef zijn bevindingen en denkbeelden ook heel makkelijk leesbaar op. Ik heb nagedacht over de belangrijke rol van het kijken in relatie tot verlangen. Ik neem je mee in een korte eigen reflectie.

Ik schrijf graag met vulpennen. Het is iets erger. Ik schijf uitsluitend met vulpennen. Ik heb een passie voor vulpennen. Door de jaren heen heb ik veel vulpennen gekocht. Noem het hobby, noem het verslaving. Ik heb er nu ongeveer 150. Ik heb constant vijf of zes vulpennen bij me om uit te kiezen, wat wil met welke vulpen geschreven worden. De rest zit in pennendozen of weer in zijn originele verpakking.

Ik probeer me te matigen. Dat lukt soms beter, soms minder goed. Begin dit jaar heb ik me voorgenomen geen vulpennen meer te kopen. Ik wil mijn eigen vulpennen een kans geven herontdekt te worden. Twee maanden geleden zag ik op internet de aankondiging van een nieuwe editie uit de Pelikan Art collection ; een reeks gebaseerd op ontwerpen van affiches uit de tijd 1900 - 1920. Een tijd die mij qua kunst erg aanspreekt.

Ik heb de eerste editie uit die reeks vorig jaar gekocht. Hij beviel goed; was eigenlijk een beetje te klein voor mijn hand, maar schreef heel fijn. En ja, hij was ook best prijzig. Heb er een tijd mee geschreven, maar zit nu weer terug in zijn doos.

Twee maanden geleden werd de nieuwe editie aangekondigd. Er waren alleen afbeeldingen op internet beschikbaar. Er werd aangeven, vanaf begin mei beschikbaar. Ik heb de afbeeldingen veel bekeken. Daarbij had ik verstandelijk tot mezelf gesproken: 'hij is eigenlijk te klein, te duur en ik vind een doorzichtige dop niet mooi". Ik merkte dat ik niet genoeg had aan de afbeeldingen. Ik wilde graag de online pen-reviews zien.

Begin mei kwam, de lancering bleef uit. Op de websites bleef staan dat de pen begin mei beschikbaar zou zijn. Hij was er niet. Ik merkte dat mijn verlangen om de pen te zien groter werd. Pas in juni kwam de pen beschikbaar. De eerste online-reviews verschenen op internet; nog steeds van Pelikan zelf of van aanbieders.

Het waren korte filmpjes waarin de pen mooi uitgelicht werd, heel erg schitterde en glom. Mijn verlangen groeide. Ik merkte dat mijn begeren en verlangen de strijd aangingen met het verstand. De pen was niet echt te klein, maar prima. De prijs is eigenlijk te hoog, maar hij is ook wel heel erg mooi. De transparante dop was niet zo doorzichtig als eerder gedacht en als ik schrijf haal ik de dop er toch af.

Ik begon argumenten te verzinnen om een aankoop te rechtvaardigen, want de begeerte voelde groot. Het verlangen om deze pen te willen hebben nam met de dag toe. Daarbij voelde ik de behoefte om bijna iedere dag wel een keer naar de beschikbare filmpjes te kijken. Google zorgde ervoor dat bij de zoekopdrachten steeds 'Pelikan' onder de aandacht kwam. De pen werd steeds mooier en mooier.

Toen ik toevallig door de stad Münster reed ben ik nog langs een pennenwinkel gereden om de pen met eigen ogen te bekijken. De winkel had één exemplaar liggen. Die was al verkocht, maar ik mocht hem bekijken. Met het bericht dat iemand anders de pen al gekocht had, werd hij nog mooier voor me.

Op internet verscheen afgelopen week een penreview; door een influencer. Deze persoon gaf aan heel erg blij te zijn met de aankoop; het voelde alsof ze voor zichzelf een cadeau gekocht had. Meteen ging mijn brein op hol; ik begon te rechtvaardigen dat ik ook een cadeau aan mezelf moest kunnen geven. Ik wilde al meteen op zoek naar de inlog van de website waar ik vorig jaar een Pelikan vulpen gekocht had.

Op het laatste moment heb ik me er toch van weten te weerhouden. Ik dacht aan Garve en hoe hij dit mechanisme had beschreven. Ik stelde vast dat het mechanisme dat Garve beschrijft inderdaad ook anno 2026 nog op deze manier werkt, ook voor mij en dat de marketing boys & girls dat ook weten.

Ik probeer nu verstandelijk mijn, door het gevoede verlangen opgebouwde, argumenten voor de aankoop van de pen terug te managen. Dat doe ik door in mezelf het gesprek te voeren dat ik me heb mee laten voeren met dit mechanisme. Dat door de aankoop van die pen, een andere pen waar ik nu mee schrijf weer terug in diens doos moet, wat voor die pen dan weer sneu is, want die wil ook graag schrijven.

Dat doe ik, als ultieme wapen om mezelf te beschermen, door een afbeelding van de pen aan mijn vrouw te laten zien (zij ziet hem voor het eerst) en haar mening te vragen. Zij heeft niets met vulpennen. Ze haalde dan ook haar schouders op, vond de pen niet bijzonder en gaf aan dat ze 'm toch nooit zou zien, want hij zit op mijn kamer in een doos.

Dit voed mij om mijn oorspronkelijke argumenten 'te klein, te duur en te transparant' weer te kunnen bevestigen en die opnieuw in mij te verankeren. Tenslotte houd ik mij vast dat ik op deze manier in mezelf wil experimenteren met het door Garve geschetste mechanisme; in welke mate mijn verstand mijn verlangen kan beteugelen. Ik weet dat ik moet oefenen, dat ik moet leren mennen. Dit is dat oefenen, dat mennen van verlangens.

Ik houd me daarin ook voor - en dat is een extra argument - dat als ik deze pen nu koop, het huidige verlangen ingelost wordt, maar dat er binnenkort weer een nieuwe pen gepromoot wordt, die opnieuw begeerte en verlangen hun werk laten doen. Door deze pen nu niet te kopen, en mezelf toe te staan er naar te mogen blijven verlangen, bescherm ik me op deze manier tegen toekomstige verleidingen.

Om deze laatste noodgreep te rechtvaardigen houd ik mij vast aan een regel uit een gedicht van Tjitske Jansen: "En ik houd zo van verlangen, naar wat zou kunnen als het kon".

En nu genoeg hierover. Bijna dan, het opschrijven en dit op internet met plaatsen helpt ook. Ik wil tenslotte consistent zijn met wat ik zeg, schrijf en doe.

Waarom 'Over de mode' nog steeds actueel is

Fri, 03 Jul 2026 16:37:15 GMT

Waarom 'Over de mode' nog steeds actueel is!

Van al mijn werk is alleen het boek 'Über die Moden' (Over de mode) recent in een nieuwe editie verschenen; een editie in een op dat moment gangbaar lettertype; makkelijk leesbaar dus, niet dat verouderde oud Duitse schrift. Recent is ook relatief. Het was in 1987. Toch ook al weer zo'n 40 jaar geleden. En dan ook alleen in het Duits. Maar, iets is beter dan niets.

Als ik zo om me heen kijk en de wereld zoals die verworden is op me in laat werken, dan zie ik dat mijn boek eigenlijk nog steeds actueel is. Ik zie dan ook geen enkele reden waarom er - anno 2026 - niet opnieuw een editie uitgegeven zou kunnen worden. Niet alleen in het Duits, maar ook in het Nederlands, in het Frans en - voor een nog breder publiek - in het Engels of - nog breder - in het Chinees.

De titel van het boek is 'Over de mode'. Wanneer mensen het woord mode horen, denken zij vaak aan kleding. Dat was in mijn tijd zo, en dat is vandaag niet anders. Toch heb ik mijn boek 'Over de mode' niet alleen geschreven om over kleding te spreken. Ik wilde begrijpen waarom mensen zich zo graag aanpassen aan anderen. Waarom volgen wij de gewoonten van onze tijd? Waarom willen wij erbij horen? En waarom vinden wij het tegelijk belangrijk om ons van anderen te onderscheiden?

Want dat is het spannende aan mensen. Aan de ene kant willen ze bij een groep horen. Daarom gaan ze andere mensen nadoen. Aan de andere kant willen mensen apart zijn, uniek zijn. Daardoor gaan ze juist iets doen wat de groep niet doet, zetten ze zich soms expliciet tegen de groep af. En die groep vormt dan ook weer een groep. En zo door...

Tijdens mijn leven heb ik veel mensen geobserveerd. Ik zag dat mode niet alleen zichtbaar is in kleding, maar ook in taal, omgangsvormen, kunst, muziek en zelfs in ideeën. Mensen nemen gemakkelijk over wat anderen mooi, goed of verstandig vinden. Dat is niet vreemd. Wij leven immers samen met anderen en willen graag deel uitmaken van een gemeenschap.

Daarom is mijn eerste gedachte eenvoudig: mode is een normaal onderdeel van het menselijk samenleven . Mensen zoeken verbinding met elkaar. Zij willen erbij horen en door anderen worden gewaardeerd. Mode helpt daarbij. Wanneer mensen bepaalde gewoonten delen, begrijpen zij elkaar vaak beter en verloopt het samenleven gemakkelijker.

Ik zie mode daarom niet als iets slechts. Integendeel. Zonder gezamenlijke gewoonten zou het dagelijks leven veel moeilijker zijn. Wij zouden elkaar minder goed begrijpen en er zou minder verbondenheid zijn. Mode kan dus bijdragen aan beleefdheid, orde en wederzijds begrip.

Maar er is ook een andere kant van dit 'erbij willen horen'. Ik heb gezien dat mensen soms zóveel waarde hechten aan de mening van anderen, dat zij vergeten zelf na te denken. Zij volgen de mode niet omdat zij haar goed vinden, maar omdat iedereen dat doet. Dan wordt mode geen hulpmiddel meer, maar een meester die bepaalt hoe iemand moet leven.

Daarom is mijn tweede gedachte dat de mens altijd zijn eigen verstand moet blijven gebruiken . Ik vind het verstandig om nieuwe gewoonten te bekijken en soms ook over te nemen. Maar ik raad iedereen aan zichzelf steeds af te vragen: Waarom doe ik dit eigenlijk? Vind ik dit zelf goed, of doe ik het alleen omdat anderen het doen?

Voor mij is vrijheid niet hetzelfde als alles anders willen doen dan de rest. Vrijheid betekent dat je bewust kiest. Soms kies je ervoor de mode te volgen. Soms kies je ervoor dat niet te doen. Beide kunnen goede keuzes zijn, zolang zij voortkomen uit een eigen oordeel.

Mijn derde gedachte is misschien wel de belangrijkste: een mens wordt niet groot door zijn uiterlijk, maar door zijn karakter . Mooie kleding, een elegante stijl of populaire opvattingen zeggen weinig over wie iemand werkelijk is. Veel belangrijker zijn eerlijkheid, vriendelijkheid, wijsheid en een goed oordeel. Dat zijn eigenschappen die niet met iedere nieuwe mode veranderen.

De wereld is veranderd en toch ook weer niet

Toen ik het boek schreef (1792) was er sprake van een enorme ontwikkeling van de 'Burgerij' als maatschappelijke klasse. De Franse Revolutie had een paar jaar daarvoor plaatsgevonden. Frankrijk bevond zich nog in een chaotische periode. In Pruissen hielden we de ontwikkelingen in Frankrijk nauwlettend in de gaten. Tegelijk maakten we zelf onder leiding van Frederik de Grote maatschappelijk ook een enorme ontwikkeling door.

De bovenkant van de burgerij (de rijke burgers) schurkte heel dicht aan tegen de klasse van de aristocratie (de adel). De middenlaag van de burgerij op diens beurt keek weer jaloers naar de bovenlaag en probeerde daar weer bij te houden, enz. Binnen iedere klasse waren er ook weer niveaus waar je geacht werd binnen te blijven, subklassen als het ware.

Het was heel boeiend om te observeren hoe de gegoede burgerij, erbij wilde horen. Ze keken heel erg naar de aristocratie en gingen allerlei dingen overnemen. Dat zat in de kleding, in de inrichting van het huis, in de sociale activiteiten en in de omgangsvormen. De aristocratie op diens beurt zag dat ook en had daar dan zijn eigen mechanisme bij om te zorgen dat de groep de gelederen gesloten hield. Een groep wil een groep blijven en 'de groep bepaalt de norm'. Dit levert ook een forse groepsdruk op, zowel voor de leden van de groep zelf, als voor mensen die tot een groep willen gaan horen.

Toen ik het boek schreef, kon ik natuurlijk niet weten hoe de wereld er meer dan tweehonderd jaar later uit zou zien. Vandaag de dag spreken mensen minder over de sociale klassen, zoals in mijn tijd. Er zijn nu andere type sociale klassen. Ik hoor de mensen spreken over sociale media, influencers en trends die zich razendsnel verspreiden. Ik hoor ze ook spreken over de zorgen die men heeft op de effecten hiervan op de mens als zodanig en speciaal de jongere generaties. Dat verbaast mij eigenlijk niet. De middelen zijn veranderd, maar de mens zelf is veel minder veranderd dan vaak wordt gedacht.

Via sociale media vergelijken mensen zich voortdurend met anderen. Zij laten zien wat zij dragen, waar zij op vakantie gaan, wat zij eten en wat zij belangrijk vinden. Zij hopen op waardering van anderen. Ik herken daarin precies hetzelfde menselijke verlangen dat ik in mijn eigen tijd zag: de behoefte om gezien en geaccepteerd te worden.

Ook groepsdruk is niet verdwenen. Jongeren, maar ook volwassenen, voelen soms dat zij dezelfde keuzes moeten maken als de mensen om hen heen. Dat kan gaan over kleding, werk, politieke opvattingen of zelfs over de manier waarop iemand zijn leven wil inrichten. Mijn advies blijft hetzelfde als vroeger: luister naar anderen, maar vergeet nooit ook naar je eigen verstand te luisteren.

Ik zie nog een andere overeenkomst tussen mijn tijd en die van nu. Tegenwoordig veranderen niet alleen kledingtrends snel, maar ook ideeën. Nieuwe managementmethoden, gezondheidsadviezen, opvoedkundige inzichten of technologische ontwikkelingen worden soms enthousiast gevolgd, totdat de volgende trend zich aandient. Ook hier zou ik zeggen: wees nieuwsgierig, maar blijf kritisch. Niet iedere nieuwe gedachte is automatisch een goede gedachte.

Misschien is dat wel de belangrijkste boodschap die ik wil meegeven. Een samenleving heeft mensen nodig die openstaan voor verandering, maar ook mensen die zelfstandig blijven nadenken. Alleen dan kunnen wij vooruitgang combineren met wijsheid.

Wanneer ik mijn boek vandaag opnieuw zou schrijven, zou ik waarschijnlijk weinig aan de inhoud veranderen. Ik zou natuurlijk andere voorbeelden gebruiken, voorbeelden die aansluiten bij de huidige tijd, maar mijn conclusie zou hetzelfde blijven.

Het is prima om de samenleving te volgen, maar verlies jezelf niet.

Je mag genieten van nieuwe ontwikkelingen. Je mag mooi vinden wat in de mode is; of dat nu gaat over kleding, interieur van je woning, je auto, omgangsvormen, etc. Je mag leren van anderen, absoluut.

Maar laat nooit de mening van de meerderheid bepalen wie jij bent. Je karakter, je verstand en je eigen oordeel zijn veel waardevoller dan de mode van het moment.

Dat is de les die ik meer dan tweehonderd jaar geleden wilde doorgeven. En misschien is die vandaag wel belangrijker dan ooit. Misschien raak ik zelf ook wel weer in de mode. Wie weet?!

Parabel van de houtsnijder

Sat, 27 Jun 2026 08:56:06 GMT

Parabel van de houtsnijder

Sinds mijn terugkeer uit Leipzig naar Breslau heb ik me meer en meer gericht op hoe mensen met elkaar samenleven. Hoe gaan mensen met elkaar om? Hoe handelen ze naar elkaar toe? Hoe ziet dat handelen en samenleven er moreel gezien uit?

Daarmee was ik, volgens de huidige indeling van de sociale wetenschappen, eigenlijk meer psycholoog en socioloog, dan filosoof. Maar toen ik leefde viel dat allemaal nog onder de filosofie. Er was nog geen 'weten in schapjes'. gniffel-gniffel.

Ik wil begrijpen hoe de mens, als mens onder de mensen, in elkaar zit. Wat drijft hen? Wat zit in de weg? Ik ben altijd op zoek naar boeken die op dat thema ingaan. Ik was blij verrast dat ik het 'Verzameld werk' van Etty Hillesum tegenkwam. Etty was een vrouw van joodse afkomst die in Amsterdam woonde toen Nazi-Duitsland in 1940 Nederland bezette. Ze is als vrijwilliger naar kamp Westerbork gegaan om mensen psychisch te ondersteunen. Uiteindelijk is ze zelf naar Auschwitz gedeporteerd en daar doodgegaan.

Haar dagboeken zijn onderdeel van het 'Verzameld werk'. De dagboeken gaan niet zozeer over het onderduiken, zoals de boeken van Anne Frank. Etty's dagboeken gaan over haar zelf, over hoe ze probeert op haar eigen gevoelens en gedrag te reflecteren. In die zin zijn de dagboeken tijdloos. Ja, het speelt in oorlogstijd, maar het gaat over de zoektocht in haarzelf. Daar raakt ze aan deugden, ondeugden, gevoelde normen en reflecteert ze op hoe ze zich tot een completer mens kan ontwikkelen. Voor mij, een boek om van te smullen. Dit soort boeken waren er niet in mijn tijd.

Een reflectie waar ik op aansla is dat Etty tot een inzicht komt dat je jezelf niet moet verwaarlozen, maar je jezelf ook zeker niet te gewichtig moet maken. Je moet leren je goed te verhouden tot je omgeving. Zij noemt dat 'het voelen van een weerklank'. Mooi woord!

Je bent innerlijk beter in balans als je in jezelf de weerklank kan voelen van de dingen om je heen. In de natuurkunde is hier een mooi begrip voor: resoneren. In de manier waarop Etty over 'weerklank' schrijft kan je dit op twee manieren voelen:

1) In de letterlijke betekenis, dat je mee gaat trillen o nder invloed van een andere trilling met dezelfde of bijna dezelfde frequentie.

2) In de figuurlijke betekenis, dat je sterk aansluit bij iemands gevoelens, ervaringen of overtuigingen.

Etty heeft in haar dagboek een parabel opgenomen. In mijn idee komen in deze parabel twee dingen bij elkaar: 1) je bewust zijn dat je jezelf niet te gewichtig moet maken en 2) leren om de weerklank te voelen.

Ik wil je als lezer graag meenemen in de parabel. Hij is door Etty opgenomen in haar dagboekaantekening van woensdag 12 maart 1941. Hij gaat zo...

'Een houtsnijder schiep eens een heerlijk beeld, dat als een waarachtig kunstwerk door iedereen ten zeerste werd bewonderd. Ook zijn vorst, prins Li, was vol lof en vroeg hem naar het geheim van zijn kunst.

De houtsnijder antwoordde: "Hoe zou ik, eenvoudig man en uw knecht, voor u een geheim kunnen hebben? Ik bezit geen geheim, noch is mijn kunst iets bijzonders. Ik wil u echter vertellen, hoe mijn werk is ontstaan.

Toen ik mij had voorgenomen een beeld te snijden, bemerkte ik, dat er te veel ijdelheid en hoogmoed in mij waren. Ik arbeidde twee dagen om mij van deze zonden te bevrijden, en meende toen zuiver te zijn.

Maar nu ontdekte ik, dat ik door jaloezie op een beroepsgenoot gedreven werd. Ik werkte weer twee dagen en overwon mijn jaloezie. Daarop bespeurde ik, dat ik te veel naar uw lof verlangde. Het kostte mij weer twee dagen om dit verlangen te doen verdwijnen.

Ten slotte echter bemerkte ik, dat ik er aan dacht hoeveel geld ik voor het beeld zou kunnen krijgen. Ditmaal had ik vier dagen nodig, doch eindelijk voelde ik me vrij en sterk.

Ik ging naar het bos en toen ik een dennenboom zag, van welke ik voelde, dat hij en ik bij elkaar pasten, kapte ik hem, bracht hem naar mijn huis en ging aan het werk."

Etty vat deze parabel samen tot een specifieke reflectie: 'Men zou deze geschiedenis als volgt kunnen samenvatten; dat ieder, die een belangrijk werk onderneemt, zichzelf dient te vergeten.'

Ik draai dit om: pas als je jezelf vergeet, pas als je vrij bent van belemmerende gevoelens in relatie tot andere mensen, pas als je in weerklank bent in jezelf, dan pas ben je vrij om je mooiste dingen te creëren.

Ik ga dit inzicht nu eerst in mij laten inklinken.

Daar hoort ook een vraag bij: "Wat moet ik doen om los te komen van de ego-gedreven gevoelens die me belemmeren in weerklank met mezelf te komen?

Anna Catharina - mijn moeder

Fri, 26 Jun 2026 17:23:48 GMT

Anna Catharina - mijn moeder

Er zijn mensen geweest die mij een 'moeders-kindje' genoemd hebben. Ik geef ze niet helemaal ongelijk. Ik heb mijn hele leven een ontzettend sterke band met haar gevoeld. Ze is een van de mensen die veel invloed op de loop van mijn leven hebben gehad. Misschien is zij wel de meest bepalende van allemaal geweest.

Haar naam was Anna Catharina. Ik noemde haar eerst lange tijd 'Mutti'. Ergens in de tijd is dat overgegaan naar 'Mama'. Ik denk toen ik weer uit Leipzig thuis kwam wonen, in 1772, maar zeker weten doe ik dat niet. Zoiets is zo gewoon, dat het onbewust wordt.

Ze was in 1717 geboren. Ik in 1742. Zij was 24 toen ik uit haar schoot kwam. Ik was haar eerste en, zo bleek al snel, haar enige kind. Mijn vader stierf toen ik 2 was. Ik was te jong om hem te herinneren. Ik heb begrepen dat hij een ' Färber ' was; dat is het Duitse woord voor verver, een ambacht gericht op het verven van textiel. Ik ben dus de zoon van een ambachtsman. Daarmee wortel ik in de burgerlijke klasse van de samenleving van die tijd. Dat thema 'Burgerlijke klasse' zal me mijn hele leven bezig blijven houden.

Ik ben dus opgegroeid zonder vader, zonder broers of zussen, met alleen mijn moeder, voor wie ik alles was. Mijn moeder is na het overlijden van mijn vader nooit hertrouwd. Zij beschikte over een bescheiden vermogen dat via verschillende potjes bij haar was samengekomen. Met haar Lutherse opvoeding was ze op en top zuinigheid en vlijt.

Dat bescheiden vermogen, gecombineerd met de Luthers christelijke waarden en normen, heeft het haar mogelijk gemaakt om mij een goede opleiding te kunnen geven. Zelf heeft ze ook actief aan mijn vorming en ontwikkeling bijgedragen. Achteraf zie ik duidelijk de invloed van haar religieuze en morele vorming in mijn eigen wereldbeeld, mijn interesses en waar ik graag over wilde nadenken en schrijven. Ik weet inmiddels dat dat voor meer mensen geldt, maar dus ook voor mij.

Toen ik ging studeren in Frankfurt aan de Oder, daarna Halle en weer daarna naar de universiteit van Leipzig ging, heb ik haar best gemist. Zij mij ook. In 1772 - ik was 30 - besloot ik Leipzig te verlaten en weer thuis te gaan wonen. Ik miste Breslau, miste mijn ouderlijk huis en miste haar. Het was fijn om weer thuis te zijn.

Vanaf het moment dat ik weer terug in Breslau was en als 'P rivé geleerde' aan de weg probeerde te timmeren heeft ze me heel veel geholpen. Ze was mijn onderzoeksassistent en kopiist, een vergeten term voor iemand die teksten, muziek of documenten kopieert of overschrijft. Ook deed ze veel van mijn correspondentie, waar ook een stuk zakelijkheid bewaakt moest worden. We waren een hecht team.

Maar ze was ook mijn moeder. Ziekelijke en hypochondrische filosoof die ik was, ze beschermde me tegen de praktische beslommeringen van het dagelijks leven. Vaak hield ze me de spiegel voor dat ik me aanstelde en niet zo moest zeuren, drentelen en drenzen. Als haar inschatting was dat er echt iets met me aan de hand was, zorgde ze voor me: "Daar ben je moeder voor", was dan haar gevleugelde uitspraak.

Mijn moeder is gestorven in 1792. Ik was net 50 geworden. Ik merkte direct hoe belangrijk ze voor me was, niet alleen als moeder, vooral ook als mijn steun en toeverlaat in mijn werk. Vanaf het moment van haar overlijden begonnen de krabbels en paperassen zich op te stapelen. De hoeveelheid 'ruwe aantekeningen' werd steeds groter, de stapels steeds hoger. Het overzicht steeds minder.

Toen ik in 1798 overleed hebben de mensen die zich over mijn nalatenschap moesten ontfermen er een hele kluif aan gehad om alles te ordenen en tot publiceerbare werken te komen. Dat is uiteindelijk gelukt, maar ja, toen kwam meteen het moment dat er eigenlijk niemand meer op mijn werk zat wachten. Zo gaat dat.

Als ik van heel hoog in de lucht op mijn leven terugkijk dan heeft - van iedereen - mijn moeder de meeste invloed op mij uitgeoefend en mij ook het meeste bijgestaan; een leven lang.

Ik denk dat de afhankelijkheid van mijn moeder best uitzonderlijk genoemd kan worden. Toen had ik dat niet zo in de gaten. Nu zie ik dat het uitzonderlijk was. Misschien ook wel een beetje ongezond uitzonderlijk.

Helder voor mij is dat de manier waarop ze me opgevoed heeft een van de redenen is waarom mijn filosofie zo sterk gericht gebleven is op burgerlijke deugden, gematigdheid en praktische moraal; vooral vanaf het moment dat ik in 1772 weer thuis ging wonen en dagelijks met haar aan het werk was. Tegelijk heeft mij dat ook focus gegeven en heeft me gemaakt tot wie ik ben.

Daarom uit de grond van mijn hart, een beetje klef: "Mutti, bedankt!"

Mijn populariteit als 'Popular'-filosoof

Sun, 21 Jun 2026 18:16:49 GMT

Mijn populariteit als 'Popular'-filosoof

Ik weet nog dat ik in de laatste jaren voor mijn dood (1798) binnen de Pruisische filosofie-scene ‘hot’ was. Zelfs de grote Kant heeft mij in zijn voorwoord van zijn werk ‘De metafysica van de zeden’ (verschenen in 1797) een filosoof in de ‘echte zin van het woord’ genoemd. Wow!

Inmiddels weet ik dat het na mijn dood met mijn ‘naam en faam’ snel bergafwaarts is gegaan is. Na het ‘hot’ was ik heel snel ook weer ‘not’. Ook mijn boeken waren niet meer aan de straatstenen te slijten. Zelfs de Ramsh wilde ze niet.

De filosoof Friedrich Schlegel deelde de genadeklap uit. Schlegel was aan het begin van de 19e eeuw een gevierd filosoof, kopstuk van de Romantiek en boegbeeld van het Duits Idealisme.

Hij behoorde, samen met o.a. de filosofen Schleiermacher en Schelling, tot een netwerk van vrienden, denkers en schrijvers. De groep had zich rond 1795–1800 in en rond de universiteitsstad Jena verzameld. Ze waren jong en wild, en hadden de ambitie de wereld van de literatuur en de filosofie op de kop te zetten en te herwaarderen.

In zijn verhandeling uit 1812 over ‘de geschiedenis van de oude en de nieuwe literatuur’ bestempelde Schelling de filosofen en auteurs als ‘Oud’, die zich 1) baseerden op de Griekse en Romeinse Klassieken en 2) zich hebben laten beïnvloeden door de Engelse en Schotse Verlichting. Dit tweede punt vraagt misschien een korte toelichting.

De door Schelling bedoelde Engelse en Schotse filosofen werden ook wel de ‘Empiristen’ genoemd. Deze ‘Empiristen’ stelden dat je alleen via momenten van ervaring (de empirie) tot kennis van iets kon komen. Dit stond lijnrecht tegenover het standpunt van het Duits Idealisme, dat juist als reactie op het Empirisme was ontstaan.

De Duitse Idealisten erkenden het belang van ervaring, maar verwierpen het idee dat alle kennis uit ervaring voortkomt. Empirische wetenschap leverde gegevens, maar niet het diepste begrip van hun samenhang. Het diepste begrip van samenhang en kennis kon alleen verstandelijk via de rede tot stand komen, aldus Schelling en kompanen.

En wat had dit alles nu met mij te maken? In de ogen van Schlegel was ik zowel sterk beïnvloed door de oude Klassieken als door de Schotse empiristen. Twee keer fout dus. Dus werd ik weggezet als één de ‘oudjes’, en niet meer interessant. Hij had zelfs een begrip bedacht om mijn filosofie mee te diskwalificeren, ‘Garvianisme’. Ik was toen al een tijd dood en dus kansloos.

Als filosoof heb ik mijn ‘moment of fame’ gehad, een ongekende populariteit, snel gevolgd dood en vergeten. Ik heb, ego als ik toch ook ben, de verleiding niet kunnen weerstaan om een kijkje te nemen in het monumentale werk van Bertrand Russel ‘Geschiedenis van de Westerse filosofie, vanuit de politieke en sociale omstandigheden van de Griekse Oudheid tot in de twintigste eeuw’. Het werk verscheen in 1945 en telt ruim 900 pagina’s! Je raadt het al, denk ik, mijn naam komt er niet in voor. Schelling en Kant wel.

Tot zover mijn eigen populariteit. Eigenlijk is ‘populariteit’ best een boeiend begrip. Tot hier in de tekst hebben we het begrip populariteit gebruikt in de betekenis dat veel mensen mij waardeerden, bewonderden, volgden of aandacht gegeven hebben. Dat ik ‘Hot’ was.

Popular Philosophie

En nu kan het een beetje lastig worden en een woordspelletje lijken. Ik was populair als ‘ Popular Philosoph ’ (dit is een Duits begrip). “Wat de piep!”, werd bedoeld met ‘ Popular Philosoph ’?

Het begrip is in het midden van de 18 ^e eeuw ontstaan. Ik voel me ook één van de mensen die het begrip verder de wereld in geholpen hebben. Het begrip ‘ Popular ’ vindt diens oorsprong in de traditie van de retoriek (de kunde van welsprekendheid) en gaat terug op Aristoteles. Het betekent zoveel als een voor het gewone verstand geschikte, eenvoudige en begrijpelijke manier van presenteren.

Het begrip werd gebruikt door mensen die filosofie begrijpelijk wilden maken voor de grote groep goed opgeleide burgers. Mijn mentor en vriend Gellert aan de uni van Leipzig had ook een dergelijke stijl om met filosofie om te gaan. Ik voel me ook één van de mensen die het begrip verder de wereld in geholpen heeft.

Als ‘ Popular ’ filosofen wilden we de filosofie onder de mensen brengen en niet in de muffe kamertjes van de wetenschappers houden, met hun kleine academische kring van ‘wat zijn we toch goed bezig met elkaar’.

We zagen het als een essentieel onderdeel van de Verlichting om de filosofie breed onder de burgerij te brengen. Daarvoor was het nodig om laagdrempelig te schrijven en geen moeilijke woorden te gebruiken.

In die zin was onze aanpak van de filosofie ook weer een reactie op het doorgeslagen rationalisme van bijvoorbeeld de filosofen Liebniz en Wolff; dat alles en alles alleen maar rationaliteit is, geen natuur, geen ervaring, alleen maar denken-denken-denken, verstand-verstand-verstand.

Dat de academische wereld op ons reageerde door ons te bestempelen als ‘dames filosofen’, ‘hof filosofen’ of ‘salon filosofen’ zegt meer iets over het protectionisme en de hooghartigheid van hen, dan over ons.

Om het begrip meer praktische betekenis te geven hebben we het destijds ook benoemd als ‘filosofie voor de wereld’, filosofie voor ‘hoe te leven’ of levenskunst. Doel was om mensen tot nadenken te bewegen over het leven, en hoe te zijn en te handelen binnen de samenleving waarin men woonde, werkte en liefhad.

Achteraf begrijp ik volkomen dat de academische filosofische wereld ons als tweederangs heeft weggezet. Het ging er in de academische wereld destijds om dat je als filosoof vooral abstract moest zijn en de wereld en de buiten-/bovenwereld als systeem kloppend moest krijgen door de rede en het verstand. Men noemde dat ‘systeemfilosofie’.

Ik heb inmiddels begrepen dat dit idee van ‘systeemfilosofie’ zich ook de hele 19 ^e eeuw heeft laten gelden. Zelfs de grote denker Friedrich Nietzsche werd eigenlijk door de academische wereld niet als filosoof gezien, omdat hij geen systeembenadering had.

De populariteit van filosofie als levenskunst

En dan vind ik het leuk te mogen constateren dat in de jaren 80 van de vorige eeuw de filosofie van de levenskunst weer nieuw leven ingeblazen is, ook weer populair geworden is en nog steeds is. Nu 40 jaar later zijn de werken over levenskunst nog steeds niet aan te slepen in de boekwinkels. Er verschijnen maandelijkse nieuwe titels.

Het is opnieuw een eigen genre, zowel in Nederland als Duitsland. In Duitsland is ‘ Popular Philosophie ’ zelfs een specifieke discipline bij sommige universiteiten. “Joehoe!”

En opnieuw grijpen de filosofen van de levenskunst terug naar denkbeelden van de oude Grieken en Romeinen. Vooral de stoïcijnse denkers zijn weer ‘hot’. “Schlegel, lekker puhh!”.

De oude Griekse filosoof Heraclitus had het al over de cycli van de natuur. Nietzsche had het over de eeuwige wederkeer. Het mag weer, de filosofie van de levenskunst! Alles komt weer terug, telkens weer.

En toch voelt het een beetje wrang. Het is duidelijk. Ik besef op welke plek ik in de geschiedenis van de filosofie terecht ben gekomen. Maar nee, ik berust daar niet langer in.

Ik wil mijn plek opeisen. Mijn plek als boegbeeld van de ‘ Popular Philosophie ’, als verkondiger van de filosofie van de levenskunst in de tijd van de Franse Revolutie, de tijd van de opkomst van de burgerij, de tijd dat men zich zorgen maakte over verstedelijking en arbeidsdeling.

Als ik om mij heen kijk is de wereld absoluut anders dan eind 18 ^e eeuw. En toch, de wereld is ook gelijk. Het gaat om mensen, om mensen die samen vorm moeten geven aan een samenleving.

En ja, ik denk dat ik met mijn inzichten van destijds nog best wat te melden heb. Ook nu. Juist nu, in een tijdsgewricht waarin we denken dat we alles voor de eerste keer meemaken en geen historisch besef meer hebben meegekregen. Nog van onze ouders, nog van het onderwijs. Juist nu!

Cruciaal kruispunt

Fri, 19 Jun 2026 11:48:17 GMT

Hoe de ontmoeting met de koning mijn leven heeft veranderd

Als je de gelegenheid neemt om op je leven terug te kijken, dan krijg je inzicht op de momenten die blijkbaar richtinggevend zijn geweest; momenten die achteraf cruciaal waren voor het verdere verloop van je wandeling door het leven.

Kierkegaard zou dit inzicht later als tegeltjeswijsheid formuleren via ' Het leven kan alleen achterwaarts begrepen worden, maar moet voorwaarts worden geleefd '. Overigens, ik hou van Kierkegaard. Naast de gedeelde zwakke gezondheid en ongelukkigheid in de liefde, hadden we het denk ik goed met elkaar kunnen vinden, als we in hetzelfde tijdsgewricht geleefd zouden hebben. Maar terug naar dat cruciale moment in mijn leven.

Het was in 1779. Ik was al weer 7 jaar weg bij de universiteit van Leipzig, woonde met mijn moeder in het ouderlijk huis en sleet mijn dagen als zogenoemde 'Privat Gelehter'. Dit betekende zoveel dat ik nog wel als geleerde bezig was, maar niet verbonden aan wat dan ook. In de periode tussen 1772 en 1779 had ik ook niet veel gepubliceerd. Toch bleek ik nog een beroemde 'zoon' van de stad Breslau te zijn.

Frederik de Grote (de koning van Pruissen) was in Breslau voor het voeren van onderhandelingen over een te bereiken vrede met Oostenrijk. Het was een gekke kwestie over heerschappij over Beieren met veel dreiging en weinig vechten. De kwestie in de geschiedenis ingegaan als de 'Kartoffelkrieg'. Stomme naam.

Frederik de Grote was een omstreden vorst. Hij had duidelijke beelden bij de Verlichting, componeerde kamermuziek en was een vriend van de Franse filosoof Voltaire. Voltaire kwam vaak bij hem over de vloer in Potsdam. Aan de andere kant was hij een briljant strateeg en een meedogenloze veroveraar met 'landje pik'. Onder zijn bewind is Pruisen ook echt Pruisen geworden, met een grote P. Het gebied waar ik woonde, Silezië, had hij al in 1740/1741 veroverd. Ik ben geboren in 1742. Daardoor ben ik een Pruis en geen Sileziër. Ik moet bekennen dat ik grote bewondering voor Frederik de Grote heb gehad. Ik voelde me dan ook vereerd om op audiëntie te mogen komen.

"Ik bied je als lezer tussentijds vast excuses aan. Ik zit nogal op de praatstoel vandaag."

Frederik wilde niet alleen een beetje 'klatsch & tratsch' babbelen. Hij had een serieuze vraag aan me. Hij vroeg me of ik een vertaling wilde maken van 'De Officiis'; het beroemde werk van Cicero over de plichten en fatsoen.

Ik had daar niet direct zin aan. Het betreffende werk was in de afgelopen 25 jaar al twee keer in het Duits vertaald geweest, en dat waren beide goede vertalingen. Frederik drong echter aan op een nieuwe vertaling van mijn hand. Ik had geen echte argumenten om dat verzoek, die opdracht, te weigeren.

Ik ben aan de slag gegaan, maar ik heb aan de vertaling wel mijn eigen draai gegeven; een twist die Frederik niet had zien aankomen, denk ik. Frederik zag in Cicero's 'De Officiis' een handboek voor staatsmanschap en burgerlijke deugd. Dus ter meerdere eer en glorie van zijn eigen koningschap.

Ik maakte er echter iets anders van: een uitvoerige moraalfilosofische beschouwing die de tekst toepaste op de moderne samenleving.

Bij het vertalen besefte ik dat Cicero zijn plichten en fatsoensnormen had gericht op de Romeinse samenleving van zijn tijd en vanuit zijn rol als staatsman. Ik wilde het gedachtegoed van Cicero projecteren op de actuele samenleving in Pruissen; een door en door burgelijke samenleving met een aristocratische toplaag.

Ik was van mening dat Cicero onvoldoende aandacht had besteed aan de huiselijke en familiale plichten van de mensen als burger van een samenleving. Dit betekende echter niet dat ik het handelen van de burger beperkte tot de privésfeer, waar men economisch productief kon zijn en zich uitsluitend met zijn eigen Bildung (zelfvorming) bezighield.

Integendeel, volgens mij zijn nuttige burgers juist degenen die zich inzetten voor maatschappelijke omgang (sociability) en politieke betrokkenheid, die veel breder is dan in de tijd van Cicero zelf.

En dan nog een twist. Ik stelde dat morele handelingen niet alleen worden beoordeeld naar hun motieven (zoals Kant beweerde), maar ook naar hun gevolgen voor de samenleving als geheel (het standpunt van utilisten als Bentham).

Het resultaat was dus een vertaling, die niet alleen een vertaling in taal was maar nadrukkelijk ook een vertaling in de tijd en aansloot op de Pruisische samenleving van dat moment.

Ik had het boek in 1783 af. Het is in 1784 gepubliceerd. Frederik was er in eerste instantie bedenkelijk over. Het was niet helemaal zoals verwacht. Maar als verlicht vorst zag hij toch ook echt de meerwaarde voor het brengen van de ideeën van de Verlichting onder zijn burgers. Ik heb er een jaarlijkse toelage van Frederik aan overgehouden.

Daarnaast bleek het boek heeeeeel populair en beleefde herdruk na herdruk. Ook begreep ik dat Immanuel Kant, de grote Kant, door dit boek is beïnvloed in zijn denken over de plichten en zeden. Ook dat voelde goed.

Achteraf is dit mijn meest populaire werk geweest en heeft het mij weer een nieuwe impuls gegeven tot denken en schrijven, met als centraal thema: 'Hoe moet een mens handelen binnen de samenleving waarin hij woont, werkt en lief heeft'. Een mens tussen mensen.

Dat alles viel toen nog onder de filosofie. Later heeft men voor deze thematiek een eigen discipline bedacht: de sociologie. Maar daarover een andere keer meer.

De dansbeer

Tue, 16 Jun 2026 18:20:01 GMT

D e dansbeer - een vertelling

Ik ben in 1766 afgestudeerd aan de universiteit van Halle, als magister Filosofie. Direct daarna ben ik verhuisd naar Leipzig, dat ongeveer 40 kilometer verderop ligt. Ik ben daar gaan werken aan de universiteit van Leipzig.

Aan de uni kreeg ik een mentor toegewezen; Christian Fürchtegott Gellert. Zijn tweede voornaam vind ik nog steeds heel bijzonder. Het klikte meteen tussen ons, ondanks het zeer grote leeftijdsverschil. Gellert was in 1715 geboren en was al sinds 1734! (langer dan ik oud was) aan de uni van Leipzig verbonden, eerst als student, daarna als leraar en sinds 1751 als professor Filosofie. Het klikte zo goed dat ik ook bij hem in huis mocht wonen.

Helaas heeft onze vriendschap niet lang mogen duren. Gellert is in 1769 overleden. Desondanks was onze korte vriendschap hecht en heeft hij veel invloed op mijn verdere ontwikkeling gehad.

Gellert zag in mij een veelbelovend talent, daar hebben we het open en eerlijk over gehad, en stimuleerde mijn ontwikkeling als schrijver en filosoof. Ik ben hem daar nog steeds dankbaar voor. Hij was het ook die mij geïntroduceerd heeft in de intellectuele kringen van Leipzig.

Gellert stond bekend om zijn heldere, toegankelijke en moreel georiënteerde schrijfstijl. Die invloed is duidelijk zichtbaar in mijn eigen werk. Blijkbaar was ik een spons die alles opzoog wat hij deed en hoe hij het deed. Ook ben ik Gellerts ideaal van een populariserende filosofie trouw gebleven. Aldus Gellert moest filosofie begrijpelijk zijn voor ontwikkelde burgers en gericht zijn op praktische levenswijsheid.

Naast filosoof was Gellert ook schrijver. Hij was een van de meest gelezen auteurs van zijn tijd. Bovendien was hij vermaard voor zijn colleges over poëzie en moraal; hij trok letterlijk volle zalen. Zijn verhalen hadden altijd een kwinkslag naar de manier waarop mensen met elkaar omgaan, naar deugden en ondeugden. Hij bracht dat vaak ironisch, maar met een duidelijke boodschap. Zijn verhalen zijn in de 19e eeuw samengebracht in het boek 'Fabels en vertellingen'.

Om een idee te geven van zijn werk neem ik hieronder de fabel van 'de dansbeer' op. Het is een van zijn beroemdste fabels. Ik heb de Duitse rijm losgelaten, zodat de vertelling zelf meer tot diens recht komt.

De dansbeer

Vrije Nederlandse vertaling van Christian Fürchtegott Gellert

Een beer die lange tijd zijn brood had moeten verdienen
door voor mensen te dansen,
wist te ontsnappen en zocht als eerste toevlucht
het bos van zijn soortgenoten op.

De beren begroetten hem met broederlijke omhelzingen
en bromden verheugd door het woud.
Waar de ene beer de andere tegenkwam, klonk het:
‘Petz is weer terug!’

De beer vertelde daarop
welke avonturen hij in vreemde landen had beleefd,
wat hij had gezien, gehoord en gedaan.
En toen het gesprek op dansen kwam,
begon hij – alsof hij nog altijd aan de ketting liep –
fraai op Poolse wijze te dansen.

De andere beren, die hem zo op twee poten zagen,
bewonderden de lenigheid van zijn bewegingen.
Maar toen zij hem probeerden na te doen,
bleken hun pogingen vergeefs.
Geen van hen kon zijn kunst evenaren.

Daarop sloeg hun bewondering om in afgunst.
Ze riepen:
‘Weg met jou! Dwaas!
Wil jij soms slimmer zijn dan wij?’
En ze joegen hem uit hun midden.

Zo gaat het vaak ook onder mensen:
wie door ervaring iets heeft geleerd
en daardoor boven zijn omgeving uitsteekt,
wordt eerder benijd dan geprezen.
Veel mensen verdragen geen meerdere;
zij verwerpen liever de bekwaamste
dan dat zij erkennen dat hij iets kan
wat zij zelf niet beheersen.

De moraal van Gellerts fabel is subtiel: niet de dansbeer is belachelijk, maar de afgunst van de gemeenschap, die eerst bewondert en vervolgens degene verstoot die haar eigen beperkingen zichtbaar maakt. Daarmee levert Gellert een psychologisch scherpe observatie over conformisme en jaloezie.

In mijn beeld zit er ook nog een tweede laag in deze fabel. De beer heeft in zijn gevangenschap moeten dansen als attractie voor de mensen. Maar ook nadat hij is ontsnapt en weer vrij is, blijft hij dansen. Hij blijft doen wat hij ook in zijn gevangenschap deed. Volgens mij kan hier een heel mooi filosofisch gesprek over gevoerd worden; over vrijheid, over gewoonten, over het ontwikkelen van vaardigheden terwijl je geketend bent. Zijn we in staat vrij te zijn?

Tot zover de korte introductie op het werk van mijn mentor en vriend Christian .

Kant en ik

Sat, 13 Jun 2026 22:19:05 GMT

De wijze waarop Kant en ik elkaar beïnvloed hebben

Immanuel Kant en ik hebben een speciale band met elkaar gehad. We hebben elkaar nooit in levende lijve ontmoet. Kant woonde in Koningsbergen, in het noordoosten in Pruissen, aan de kust van de Oostzee. Ik woonde in Breslau, ongeveer 650 kilometer daarvandaan, in het binnenland. Beide waren we honkvast en kwamen eigenlijk nooit onze stad uit. We kenden elkaar via publicaties en hoe we op elkaars werk reageerden.

Ik respecteerde Kant om de breedte en diepgang van zijn werk. Hij was wat men noemde een 'systeemfilosoof'; een filosoof die de hele wereld en wat daarbuiten is in een groot kloppend geheel met elkaar wilde verbinden. In de ogen van Kant was ik aanvankelijk een soort van 'damesfilosoof'; een filosoof die zich er wat gemakkelijk vanaf maakte, aan de oppervlakte bleef en popiejopie schreef voor de gegoede burgerij, die in de salons dan over mijn werk kon babbelen.

Overigens, het begrip 'damesfilosoof' kan anno nu absoluut niet meer gebruikt worden, tenzij je jezelf tot de manosfeer rekent. En dan nog; het begrip is belachelijk denigrerend. Dat werd destijds ook al wel een beetje gevoeld.

Daarom ben in de geschiedenis ingegaan als vertegenwoordiger van de zogeheten ' Popularphilosophie '. Kant, als systeemfilosoof, is de tijd ingegaan als het boegbeeld van de Duitse Verlichting en het Duits Idealisme.

En toch, ik heb het beeld dat ik ook in Kant zit, dat ik Kant in zijn denken beïnvloed heb. Ik leg graag mijn kant van het verhaal uit. Ik weet inmiddels van Nietzsche dat er geen waarheid is, dat alles perspectief is. Hier dus mijn perspectief.

Het begon, wat mij betreft, in 1781 met de publicatie van Kants boek 'Kritiek van de zuivere rede'. Ik vond dat een onbegrijpelijk boek. Ik heb daar destijds een recensie over geschreven en ik was niet de enige die kritiek op het werk had. Kant was hierover nogal verbolgen. Aan ego had hij geen gebrek. En hoewel hij mij dan verweet een damesfilosoof te zijn die voor het grote publiek schreef. Ik vond dat hij dan misschien wel een goede filosoof was; hij was in ieder geval een slechte schrijver.

Leuk was dan wel weer dat Kant het zich niet over zijn kant had laten gaan en zijn hele theorie over de zuivere rede op een meer toegankelijke manier op was gaan schrijven in de 'Prolegomena'. Dit boek was absoluut beter leesbaar, maar zijn theorie bleef even academisch onbegrijpelijk.

Een tweede moment was mijn publicatie in 1783 van de vertaling van Cicero's "Over de plichten" (de Officiis). In dit boek vertaalde ik Cicero's beroemde boek over plichten, deugden en burgerschap naar het Duits en voegde er uitgebreide filosofische commentaren aan toe, gericht op de Pruisische samenleving van dat moment. Achteraf gezien is dit mijn meest succesvolle publicatie geweest. De publicatie had ook veel invloed op het denken over moraal, ook bij Kant zoals ik later heb beseft.

Kant heeft mijn boek erg gewaardeerd, heb ik begrepen. Ik denk ook dat het heeft bijgedragen aan zijn idee van de Categorisch Imperatief, waar hij ook veel roem aan te danken heeft gehad. Kant had het idee van de Categorisch Imperatief opgenomen in zijn boek 'Fundering van de metafysica van de zeden' uit 1784. Een jaar na het verschijnen van mijn vertaling van Cicero.

Toen in 1797 - uiteindelijk - Kants boek 'Metafysica van de zeden' verscheen constateerde ik dat daar veel in verwerkt zat wat diens wortels had in Cicero en in mijn vertaling van destijds. Ik waardeer het dat Kant mij in het voorwoord van het boek expliciet heeft genoemd en heeft aangegeven dat ik (Garve) een 'filosoof in de echte zin van het woord' was.

Of het oprechte waardering was of een indekken vooraf en mij mild probeerde te stemmen; ik weet het niet. Wel bleef Kant voor mij ook in dit boek veel te abstract en veel te veel vanuit de ratio redeneren.

Voor mij was dat mede aanleiding om het thema moraal nog een keer bij de kop te pakken.

In 1798 publiceerde ik, vlak voor mijn dood, het boek " Übersicht der vornehmsten Principien der Sittenlehre". In dit boek gaf ik een historisch overzicht van de ontwikkeling van het denken over zeden en de moraal. Ik weet niet hoe Kant dit werk beoordeeld heeft. Ik heb het niet meer mee mogen maken.

Kant was een groot en abstract denker; absoluut. Ik heb veel respect voor hem gehad. We hadden echter een verschillend idee over de rol van filosofie in het leven. Mijn insteek is altijd geweest; wat heb ik eraan in mijn leven van alledag. Het moet praktisch en laagdrempelig zijn. Vooral niet wetenschappelijk en academisch; dat vooral niet.