Garves Blog

Over balans en middelmatigheid

Tue, 28 Jul 2026 21:15:01 GMT

Over balans en middelmatigheid

Leeswaarschuwing: het lezen van dit artikel kan u verward achterlaten!

Ik ben geprezen om mijn stabiele karakter. Het is mij ook verweten.

Er zijn mensen geweest die van mening waren dat ik zeer gestructureerde teksten heb geschreven, makkelijk leesbaar.
Er zijn mensen geweest die mijn boeken gort en gort droog vonden,
niet om door te komen.

Ik heb mij gepresenteerd als filosoof voor 'een evenwichtig leven in woelige tijden'.

Anderen hebben mij gepresenteerd als een middelmatig denker.

Kortom hoogste tijd voor een nader onderzoek over de begrippen 'balans' en 'middelmatigheid'.

Daar gaan we

Balans, het juiste midden. Aristoteles gaf aan dat voortreffelijkheid (aretē) vereist dat je in je deugden

het juiste midden

weet te behouden tussen te weinig en te veel .

Alles met ‘te’ er voor is niet goed:

bij de oude Grieken niet,

bij de Romeinse stoïcijnen niet,

in het Christendom niet,

in onze moderne burgerlijke samenleving niet.

Balans is het juiste midden, het niet teveel van het ene en niet te weinig van het andere. Daarom ook is balans de maat van het midden; de middelmaat. Iedereen die naar balans streeft, komt uit bij die middelmaat, wordt middelmaat en is uiteindelijk middelmaat.

Er is een pleidooi nodig tegen het in balans zijn. Geen middelmaat willen zijn impliceert niet-in-balans te willen zijn. Uit balans te willen raken. Maar hoe doe je dat als je zo’n lekker stabiel karakter hebt opgebouwd als ik?

De levenskunstfilosofen willen de mens laten streven naar een evenwichtig leven. In evenwicht leven. Gelijkvloers leven. Platvloers leven. Die boeken moeten dus de kast in, achter slot en grendel (en de sleutel weggooien), naar de kringloop (met risico dat iemand anders ze wil lezen) of op de brandstapel (de veiligste oplossing om het nageslacht voor deze zondige boeken te behoeden). Ik besef dat dat ook voor de meeste van mijn boeken geldt.

Welke evenwichtige mensen hebben de wereld radicaal veranderd, de kunst radicaal veranderd? Wat zou er over zijn van de namen van Dostojewski, Nietzsche, Picasso, Rilke, Rodin of van Gogh, als zij het toonbeeld waren geweest van balans, van evenwichtig leven?

Wie heeft bedacht dat evenwichtig leven strevenswaardig is? Zijn het niet 'Staat en Kerk' door de eeuwen heen, die met de heilsbelofte van het evenwichtige leven, de boel, de meute, het plebs in het gareel hebben willen houden?

Aan de andere kant; Hoe stel je je een samenleving voor met alleen types als Picasso en Rilke. Daar is geen orde in te houden. Dat is complete chaos. Daar regeert de anarchie, de wil tot wetteloosheid.

CHAOS & ANARCHIE

Waarom wilden de stoïcijnen dat het verstand de passies onder controle hield?
Waarom wilde de Verlichting het verstand de baas laten spelen over het gevoel?
Waarom is er geen nieuwe opleving van de Romantiek; die beweging van vrije geesten rond 1800 uit Jena en omgeving, die de terreur van het verstandsdenken een tegenmacht wilden bieden?

Waarom stel ik alleen maar vragen? Waar blijven de antwoorden? Zijn er wel zinnige antwoorden te geven? Of zijn het eigenlijk geen zinnige vragen? Wanneer is een vraag zinnig of onzinnig? Is een vraag alleen zinnig als er een maatschappelijk verantwoord antwoord op gegeven kan worden?

Gecontroleerde mateloosheid - een contradictie in terminus?

Kan ik gecontroleerd mateloos zijn? Heel even. Gewoon om te voelen hoe het is. En als ik dan weet hoe het voelt om mateloos te zijn, dan besluit ik om snel weer terug naar die veilige middenpositie te gaan. De middenpositie, de spelverdeler, de positie met overzicht naar alle kanten. De positie waar je flexibel kan zijn. Waar bij iedere kleine zijstap de amplitude niet te ver uitslaat. Waar je geen schade mee kan doen? Aan wie? Voor wie?

En als ik gecontroleerd mateloos wil zijn, en het lukt niet om via de rede weer terug op die middenpositie uit te komen, en mijn stap naar links of naar rechts is te groot om de amplitude op te vangen, en ik kan niet meer gelijkvloers blijven, maar stort in een kelder, die donker is en niemand vangt mij op, word ik dan automatisch een psychiatrisch geval? Moet ik dan aan de pillen en de therapie? Krijg ik dan een vinkje op lijsten die ik niet ken en die later tegen me gebruikt worden?

Waar zit mijn angst om het midden los te laten? Wil ik het midden wel loslaten en die stap naar de uitersten maken? Kan ik het wel? Zou ik het moeten kunnen? Waarom lukt het dan niet? Is dat het gevolg van al die jaren noeste vorming door het onderwijs en het systeem van onze maatschappelijke orde? Of is het gewoon niet weten hoe het moet, omdat het nooit geleerd is, of voorgedaan? En ik bedoel natuurlijk zonder drank en zonder drugs en zonder pillen. Gewoon uit m’n eigenste zelf.

Iemand zij ooit tegen mij: ”Ik heb heel lang nagedacht of ik wel of niet die baan wil. Ik heb besloten mijn gevoel te volgen. Ik doe het niet”. Ik heb dat altijd heel gek gevonden; iemand die verstandelijk zegt diens gevoel te volgen.

Etty Hillesum vraagt zich in haar dagboek af of je maat kan houden, om dan weer mateloos te kunnen zijn, zonder daardoor vernietigd te worden.” (Etty Verzameld Werk, p. 444).

Is dat een logische koppeling; mateloos zijn en daardoor vernietigd worden? Is mateloosheid gelijk aan zelfvernietiging? Zit het mateloos zijn in ‘het in flow zijn’, in trance zijn? Zoals Rilke zijn ‘Elegieën van Duino’ schreef? Zoals Nietzsche zijn aforismen schreef.

We weten hoe het met Nietzsche is afgelopen. Ook Rilke heeft vrouw, kind, huis en haard verlaten om door Europa te zwerven, op zoek naar plekken waar het werk uit hem kon stromen. Of moet je zijn zoals Rodin, wiens levensmotto was 'Toujours travailler ‘ (Altijd werken) en die zijn atelier nooit uitkwam?

Compromisloos noodlot

Ik kan met niet voorstellen dat je alleen tot dergelijke resultaten komt als je mateloos bent en compromisloos. Ja, die horen bij elkaar.

Er moeten genoeg voorbeelden zijn van grootste resultaten van brave huisvaders, die in de avond op tijd thuis waren voor het eten en de kinderen naar bed brachten. Alleen, die resultaten vallen niet op. Die passen in het plaatje van de gewenste samenleving.

Het zijn de bohemiens die tot de verbeelding spreken, levend aan de randen van de samenleving. Het gaat daarbij niet eens om de resultaten die zijn boeken, het gaat om de passie en de pijn die ze hebben om tot die resultaten te komen, de compromisloze aan zelfdestructie grenzende houding en de verhalen die dat als mythe in stand houden.

Daar zit een verlangen om uit het gareel te willen stappen, uit de dwangbuis van de dagelijksheid. Maar alleen als verlangen, niet om daar echt in die pijn en in dat noodlot te willen wonen. De bohemien; het is een geromantiseerd beeld.

En nu naar bed. Mijn moeder roept dat ik niet te lang moet blijven werken: " Het is de hoogste tijd dat je naar bed gaat, anders kan je morgen niet fris en fruitig op ." Dat bedoel ik dus.

Ssssst - Nog even stiekem een na-gedachte (moeder weet niet dat ik even uit bed ben gegaan)

Tot nu lijkt het of mateloos een kwestie van alles of niets is, voor de mens als geheel, in alles wat zhij doet en is. De vraag is of je ook mateloos kan zijn in één specifiek facet van je leven, terwijl je in balans bent (of in ieder geval niet mateloos) op andere facetten.

Kan ik mateloos zijn, bijvoorbeeld alleen in biljarten. Dat ik mij daar dan helemaal in verlies. Ook als ik win. Juist als ik win. En als het spelletje voorbij is, is ook de mateloosheid voorbij? Valt dat dan onder mateloosheid of is dat iets anders. Fanatiek bijvoorbeeld, of competitief?

Wat schiet ik hier nu mee op? En wat schiet jij als lezer hier mee op?

De geometrie van de dag

Sun, 26 Jul 2026 14:07:27 GMT

De geometrie van de dag

Ik heb mezelf aangeleerd om voor de dag een vast ritme, een vast patroon, te hebben, iedere dag, 7 dagen per week, 365 dagen per jaar. Ik voelde me daar prettig bij. Dit had ook een keerzijde. Omdat het een vast patroon is, merkte ik ontregeld te raken als een dag een keer anders verliep. Ik voelde me dan ‘van de leg’ en moest in mezelf echt moeite doen om me de rest van de dag, of zelfs de volgende dag, niet ongemakkelijk te blijven voelen.

Hoe zag dat ideale patroon er voor mij uit? Het bestond uit drie onderdelen. Het alles onderverdelen in brokken van drie is ook een ingesleten patroon bij mij. Ik heb dat overgenomen van de regels van de retorica, die nog uit de tijd stammen van de oude Grieken en Romeinen.

Voor mij is het een vast stramien geworden om naar de dingen te kijken. Het is een soort heilig getal geworden, de drie. Soms analyseer ik net zolang door tot ik iets in eenheden van drie een plek kan geven. Het is een houvast geworden waar ik soms ook te krampachtig aan vast wil houden. Ook dat weet ik.

Maar even terug naar mijn dagritme in drie onderdelen. Samen zorgden die drie onderdelen ervoor dat ik 1) me in balans kon blijven voelen en 2) als mens kon blijven groeien in mijn ontwikkeling.

Ik heb de drie onderdelen in een schema gezet. Ik heb de Duitse begrippen aangehouden. De Duitse taal kan soms in één begrip iets uitdrukken waar in het Nederlands een hele zin voor nodig is. Ik licht de begrippen natuurlijk toe.

1. In-den-Tag-hinein-leben

Deze Duitse uitdrukking heeft vandaag-de-dag de betekenis dat je zonder plannen of zorgen voor de toekomst leeft. Dat is me iets te gemakkelijk. Ik bedoelde hier destijds iets anders mee.

Het ging mij om het moment als je net wakker bent, als je gestopt bent met het dralen op de drempel van je dromen, als je lichaam en je geest zich er klaar voor voelen om aan de nieuwe dag te beginnen.

Op het moment dat je dan uit bed stapt, stap dan nog niet meteen de drukte van de dag binnen. Neem eerst een moment om je op de dag voor te bereiden. Alleen deze dag. Niet denken aan gisteren, niet aan morgen. Deze dag.

Ik deed dat door eerst iets te drinken en een pijp op te steken. Daarna naar het toilet. Als dat deel van het ochtendritueel achter de rug was pakte ik een stukje tijd om mijn gedachten de vrije loop te laten over wat er voor die dag op het programma stond: met wie ik rond welke tijd een afspraak had, wat ik daar nog voor moest doen om dat voor te bereiden, wat ik die dag wilde gaan lezen, wat ik wilde gaan uitwerken, welke sociale bezoekjes op de rol stonden, dat soort dingen.

Ik dacht daar in neutrale termen over, als kleine feitjes, als dingen die gewoon gaan gebeuren. Ik probeerde te voelen waar ik tegen opzag, of juist naar uitkeek. Ik probeerde in mezelf de grond van die gevoelens te achterhalen. Gewoon om het voelen te weten. Daarmee kon ik die gevoelens ook relativeren en neutraliseren zodat ik me niet op voorhand allerlei zorgen zou hoeven te maken en daar de zenuwen over zou hebben.

Ik maakte me verder geen te grote verwachtingen wat de dag me brengen zou. Ik heb voor mezelf geleerd dat hoe groter mijn verwachtingen voor iets waren, des te groter de kans dat die verwachtingen niet ingelost werden. Het loopt toch altijd anders dan je je hebt voorgenomen. Aan dat anders lopen van de dingen moet je je niet te veel in de war laten maken, laat staan uit het lood laten slaan.

Ik begrijp dat het tegenwoordig mode is om de dag te starten met meditatie of met yoga. Daar moet je dan ook weer eerst cursussen voor gevolgd hebben. Blijkbaar kan de hedendaagse mens niets meer uit zichzelf.

Voor mij was het gewoon m’n ogen sluiten, aandachtig op mijn ademhaling letten en met mildheid en ontspannen verwachtingen de dag doornemen. 10 à 15 minuten alles een plek in mezelf geven.

Daarna waren mijn lichaam en geest klaar om aan de dag te beginnen. Ik kon de dag zo onbevooroordeeld en zo onbevangen mogelijk tegemoet treden, instappen. En dan pas mijn eerste kopje koffie en een broodje.

2. Einordnen

Als de dag dan ook echt begon, dan volgden de activiteiten elkaar naadloos op, ze vergleden in elkaar. En ik vergleed mee, van het ene in het andere, als een stroom. Met die activiteiten kwamen er ook allerhande indrukken bij me binnen. Gesprekken waar van alles in naar voren kwam, of juist niet. Nieuwe dingen die ik las of hoorde. Nieuwe kennis, andere meningen, andere argumenten, getrokken conclusies.

Allemaal dingen waar ik in mijn hoofd weer een plek aan moest geven. Dingen waar ik iets geleerd had, dingen die ik door het gesprek of door de opgedane ervaring beter leerde begrijpen, nieuwe inzichten, inzichten waar ik zelf iets van mijn eerdere overtuiging bij moest stellen. Kortom, heel veel indrukken.

Ik heb gemerkt dat ik tussen de afspraken door, tussen de activiteiten door, ruimte en tijd moest vinden om al die nieuwe indrukken en inzichten nog een keer goed tegen het licht te houden en ze een goede gewortelde plek te geven.

Ik noemde dat het ‘Einordnen’; dat wat je beleefd hebt aandachtig beschouwen, een goede plek geven waar het betekenis krijgt, stil staan bij wat ik geleerd heb en in mezelf nog een keer beredeneren zodat ik vast kon stellen dat ik het ook begrepen had.

Die laatste twee zijn verschillende dingen. Ik kan constateren dat ik een stukje nieuwe kennis heb, een feitje. Maar dat alleen als feitje onthouden is niet genoeg. Feiten hebben context nodig. Je kan pas tot inzicht komen als je de feiten in een bredere context kan plaatsen; pas daar ontstaat de ruimte voor het begrijpen.

Ik heb geleerd dat het vaak te veel was voor een dag om al die nieuwe inzichten op te sparen tot het eind van de dag. Laat staan over meerdere dagen heen. Ik moest op de dag af en toe ruimte nemen om de nieuwe inzichten in mezelf te verwerken, anders was ik ze kwijt.

Inmiddels heb ik begrepen dat uit de wetenschap naar voren is gekomen dat de mens een korte termijn geheugen en een lange termijn geheugen heeft. Het korte termijn geheugen is ook echt korte termijn; daar kan niet teveel en te lang in. Als je het niet op tijd ‘verwerkt’, wordt het verdrongen door weer nieuwe indrukken. Ik had daar geen wetenschap voor nodig om te beseffen. Wel fijn dat de wetenschap heeft aangetoond dat het niet alleen aan mij lag.

3. Ausklingen

Sommige dagen zijn drukker dan andere. Als ik een drukke dag achter de rug had, hoopte ik ook voldoende momenten genomen te hebben om ‘Ein-zu-Ordnen’, om de nieuwe inzichten een plek te geven.

Ik heb mezelf aangeleerd om aan het einde van de dag, of die nu druk was of niet, een moment te nemen om de hele dag weer een keer langs me heen te glijden en uit te laten trillen, in het Duits ‘Ausklingen’. Dan kwam er ook vanzelf wel langs waar ik, met het inzicht van de avond, toch onvoldoende tijd genomen gehad voor het ‘eindordnen’. Dat gaf me dan een tweede kans.

Bij mij was dat uit laten trillen van de dag nodig om mijn lichaam en geest weer tot rust te laten komen. Het ging om het nadenken wat er die dag allemaal gebeurd was. Welke dingen anders waren gelopen dan ik toch – stiekem – verwacht had. Was dat dan fijn geweest of juist niet? Had het mijn stemming voor de rest van de dag beïnvloed?

Ik probeerde om in mezelf vast te stellen of er nog vervelende gevoelens waren blijven hangen, dingen waar ik nog ongenoegen bij voelde, dingen waar ik me nog zenuwachtig over voelde, dingen waar ik nog niet helemaal ‘klaar’ mee was. Dat gold ook voor positieve gevoelens, maar daar was ik dan weer minder kritisch op.

Kortom, een moment om goed naar binnen te koekeloeren, de dag los te laten en tot rust komen. Gedane zaken nemen immers geen keer; wat gebeurd is, is gebeurd en andere tegeltjeswijsheden, die tegeltjeswijsheiden zijn omdat ze waar zijn.

Soms maakte ik wel eens een lijstje met de drie (daar is ie weer) leerpunten van de dag, of de dingen waar ik positief over was. Tips en Tops zouden die nu heten. Af en toe reflecteerde ik op de dag door in een dagboek te schrijven. Schrijven heeft mij altijd geholpen om mijn gedachten te ordenen en uit mijn hoofd, hart en buik te krijgen.

Het was ook een moment om te berusten in alles wat ik die dag niet tot een goed einde had gebracht, wetende dat er weer een dag komt. Ik moest met open handen in de nacht kunnen liggen, handen, waaruit ik de dag vrijwillig had laten wegglijden. Handen die niets meer vast wilden houden voor de dag van morgen. Dan pas kon ik uitrusten en de nieuwe dag ontvangen.

Wat ik sowieso iedere dag deed, was een korte feitelijke samenvatting van de dag in maximaal 5 of 6 regels. Dat was voor mij de manier om echt af te ronden en dan naar bed te gaan. Ik schreef om los te kunnen laten. Ik kon dan zonder gepieker de nacht in, slapen deed ik altijd goed, en de volgende dag met een fris gestel weer op om bij 1. te beginnen.

Al met al nam dat ‘Ausklingen’ iedere dag wel een deel van de tijd om dat als ritueel bewust te doen. Ik besef dat dat voor mij misschien makkelijker in te bouwen was dan voor veel andere mensen. Ik was immers niet getrouwd, woonde bij mijn moeder, die altijd vroeg naar bed ging. Alleen in de huis- of werkkamer had ik alle mogelijkheden om er goed de tijd voor te nemen.

Ik kan het iedereen aanraden: zorg voor een fris begin van de dag, neem gedurende de dag de tijd om alle nieuwe indrukken een plek te geven en laat in de avond alle ontvangen en opgebouwde energie uittrillen. En morgen weer opnieuw, en opnieuw en opnieuw. Maar er een ritme van.

Oh ja, en hou die moderne smartphone weg uit je slaapkamer. Rust is rust.

Ons huwelijk - het boek

Fri, 24 Jul 2026 06:30:58 GMT

Ons huwelijk - het boek

Soms lijkt het of een boek zich specifiek door jou wil laten vinden. Afgelopen zaterdag was ik in Quedlinburg (Duitsland). Er is daar een hofje met allemaal kleine winkeltjes van ambachtslieden: een glasblazer, een viltvlechter, een keramist, een papiervouwer en een fotograaf die nog werkt met een meer dan 100 jaar oude houten camera met platen. Bij de poort van het hofje staat ook een tafel met oude boeken die op iemand wachten en gratis mee te nemen zijn.

Op mijn weg naar buiten zag ik het boek nog steeds op het tafeltje liggen. Het boek had zich meer naar de rand van de tafel verplaatst om nog meer op te vallen, en om de andere boeken op afstand te zetten en letterlijk de rug toe te keren. Eerst liep ik er voorbij. Na 10 meter schoot mij de gedachte binnen dat ik terug moest om het boek toch te bekijken, dat het enorm zonde zou zijn om dit boek links te laten liggen.

Ik ben teruggegaan en heb het boek opengeslagen. Het bleek helemaal geen liefdesroman te zijn. Het was een soort instructieboek uit de DDR-tijd voor stellen die aanstaande waren om te trouwen. Het stond boordevol met do’s en dont’s, hints en tips. Mijn interesse was nu volledig gewekt. Sterker nog, ik voelde me zielsblij, kinderlijk gelukkig, dat ik het boek gevonden had. En dat op een tafeltje ‘gratis mee te nemen’.

Thuis heb ik via ChatGPT wat meer context over het boek opgezocht. Het boek is voor het eerst verschenen in 1969. In de jaren zeventig groeide het uit tot een standaardwerk en beleefde vele herdrukken. Aan het begin van de jaren tachtig verloor het werk zijn populariteit.

Het boek

In eerste instantie lijkt het boek een soort van adviesboek voor stellen die gaan trouwen. Het boek bevat bijvoorbeeld uitleg over hoe je samen een huishouden moet inrichten, hoe je vorm geeft aan de wittebroodsweken, het dagelijkse getrouwd zijn daarna, hoe je samen om moet gaan met conflicten en – ja echt! – hoe je zwanger raakt. Een groot deel van het boek bestaat inderdaad uit verrassend praktische medische, psychologische en relationele adviezen.

Bovenal was het boek een écht DDR-boek, doorspekt van het idealisme van de socialistische staat die de DDR wilde zijn. Het was nadrukkelijk een uitwerking van het officiële DDR-ideaal van het "socialistische gezin" en de maatschappelijke functie van dat gezin.

De nadruk lag op gelijkwaardigheid van man en vrouw, gezamenlijke verantwoordelijkheid voor huishouden en kinderen, en de combinatie van arbeid en gezinsleven. Dat sloot aan bij de bredere DDR-politiek van de jaren zeventig, waarin de staat veel aandacht besteedde aan gezinsbeleid, kinderopvang en het terugdringen van echtscheidingen.

NB. Dat laatste was ook hard nodig. In 1974 bedroeg het echtscheidingspercentage in de DDR ongeveer 30%. Dit werd als zeer zorgelijk ervaren. In Nederland was met plusminus 19% dat percentage duidelijk lager.

In vergelijking met veel West-Duitse huwelijksgidsen uit dezelfde periode valt op dat het boek sterk de nadruk legt op de economische en sociale gelijkwaardigheid van de echtgenoten. Traditionele rolpatronen worden minder vanzelfsprekend gepresenteerd dan in veel West-Europese publicaties uit de vroege jaren zeventig.

En het boek heeft op het vlak van de relatie tussen man en vrouw als echtgenoten nog een ander uitgangspunt, dat afwijkt van de West-Europese mores. Het boek presenteert het huwelijk niet uitsluitend als privézaak of spontaan liefdesgeluk.

Het huwelijk is een duurzame gemeenschap waarvoor kennis, zelfdiscipline en maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef nodig zijn. Het adviesboek krijgt daardoor bijna het karakter van een leerboek: de lezer moet begrijpen hoe liefde, seksualiteit, arbeid, gezin en recht met elkaar samenhangen. De impliciete boodschap luidt: een goed huwelijk ontstaat niet vanzelf, maar kan rationeel worden voorbereid en verbeterd.

Het boek lijkt liefde niet als louter overweldigend gevoel te behandelen. Liefde moet blijken uit bijvoorbeeld wederzijdse aandacht en respect voor de persoonlijkheid van de ander. Ook de gedeelde verantwoordelijkheid en de bereidheid om gewoonten aan elkaar aan te passen zijn belangrijk voor een duurzaam huwelijk. Daarmee combineert het boek romantische liefde met een sterk normatief begrip van kameraadschap. Het gelukkige huwelijk is een bewust gevormde gemeenschap.

Vergeleken met West-Europese denkbeelden over het huwelijk in diezelfde periode is het huwelijk als ideaal moderner in zijn vanzelfsprekende erkenning van de werkende gehuwde vrouw. Ook is het minder religieus en minder gebonden aan het traditionele huisvrouwenmodel. Tenslotte is de plek van het huwelijk collectivistischer, doordat individueel geluk steeds in gezin en samenleving wordt ingebed.

Hoe zou Garve naar dit boek kijken?

Ik denk dat Christian Garve de socialistische gelijkwaardigheid in het huwelijk tussen man en vrouw als idealistisch en als niet-realistisch had weggezet, niet haalbaar. Het begrip socialisme werd in zijn tijd nog niet eens gefluisterd, was zeker nog geen onderwerp van dagelijks gesprek, laat staan dat er een hele staat op ingericht was. En dan ook nog een deel van het toenmalige Pruissen.

Garve leefde in het tijdperk dat de burgerij zijn plaats van gelijkwaardigheid ten opzichte van de aristocratie aan het bevechten was. Daarnaast was zijn samenleving streng Lutheraans Christelijk ingericht. Daarin was er een hele duidelijke rolverdeling en machtsverhouding tussen de man en de vrouw. Die zou ook gelijkwaardig genoemd kunnen worden, maar dan op basis van hele andere normen dat nu. Meer iets als gelijkwaardig voor God en zo.

De inleiding van het boek ‘Unsere Ehe’ geeft nadrukkelijk het belang aan van de gelijkwaardigheid van de vrouw en de man in het huwelijk en in de samenleving: samen wonen, samen werken, samen huishouden, samen kinderen, etc. Het boek geeft ook aan dat de staat in de vereiste faciliteiten voorziet om het getrouwde stel die gewenste gelijkwaardigheid ook mogelijk te maken.

In die context zou je het woord ‘Unsere’ uit de titel op twee manieren kunnen uitleggen: 1) ‘Unsere’ als huwelijk tussen man en vrouw en 2) ‘Unsere’ als de manier waarop in de DDR het huwelijk gezien wordt. De inhoud van het boek dekt beide perspectieven af.

Aan het begin van het boek wordt ook Karl Marx aangehaald: “Als de mens door de omstandigheden wordt gevormd, dan moeten de omstandigheden menselijk worden vormgegeven.” Hier wordt mee bedoeld dat de samenleving zodanig moet zijn ingericht dat er geen klassenverschillen zijn, dat er geen klassen zijn die macht kunnen uitoefenen over lagere klassen en dat iedereen, man en vrouw, over dezelfde mogelijkheden moeten kunnen beschikken om zich te ontwikkelen tot een goed lid van de samenleving en diens eigen geluk. Kortom, het socialistische ideaal.

We weten allemaal hoe het met de DDR is afgelopen. In 1989 is met ‘Die Wende’ een einde gekomen aan dat ideaal. De DDR (ook wel Oost-Duitsland) is samengegaan met West-Duitsland. Beter is het om te zeggen dat de DDR is opgegaan in West-Duitsland, met diens liberale waarden, het marktdenken en het kapitalisme. Van de socialistische waarden van weleer is niet veel meer over.

Garve zou niet verbaasd zijn geweest. Ik denk dat hij het ‘socialistisch experiment’ op voorhand als kansloos had ingeschat. Uit zijn eigen sociologische onderzoek kwam destijds al naar voren dat mensen in een samenleving aan de ene kant gelijk willen zijn, om deel uit te maken van de groep. Aan de andere kant wil de mens juist afwijken van de groep, wil apart zijn, om zich nog een eigen, uniek individu te voelen.

Een opgelegde gelijkwaardigheid, waarbij iedereen dezelfde mogelijkheden heeft lijkt mooi, maar leidt er impliciet toe dat mensen toch een verlangen hebben om meer te willen hebben dan anderen, anders te willen zijn dan anderen. Dat zit nu eenmaal in de mens. Daartoe is zhij veroordeeld. De mens kan niet anders.

Het regime in de DDR wist dit ook en heeft dat typische menselijke verlangen juist ook actief gebruikt om de mensen te richten naar de eisen van de staat. Zo kregen jonge stellen die gingen trouwen en zich netjes aan de regels van de staat hielden ook bepaalde privileges; bijvoorbeeld een net iets groter appartement of korter op de wachtlijst voor een Trabant (auto).

Het verlangen van het individu om juist niet gelijk te zijn aan de groep werd door de staat actief gebruikt om de ‘gelijkwaardigheid’ volgens de ideologie af te dwingen. Het heeft allemaal niet gewerkt. Ook het boek heeft niet kunnen zorgen voor een socialistische staat vol van harmonie en collectieve gelukzaligheid met het gezin als hoeksteen van de samenleving.

Oh ja, ‘het gezin als hoeksteen van de samenleving’. Is dat in Nederland niet jarenlang het credo geweest van de Christelijke partijen? Maar dan wel met de ongelijkwaardige rolverdeling tussen man en vrouw. Dat dan weer wel. Op dat vlak was de ambitie van de DDR het westen ver vooruit. Ook 50 jaar later nog. Ook in Nederland. Juist in Nederland.

Over besluiteloosheid

Wed, 22 Jul 2026 21:51:21 GMT

Over besluiteloosheid

Het valt me op dat er in de huidige samenleving best veel mensen moeite hebben met het nemen van beslissingen. Of het nu gaat om dingen de aanschaf van dingen (een smartphone, een Airfryer, etc.), het boeken van een vakantie of welke van de 25 soorten mosterd je moet kiezen als je voor het schap in de supermarkt staat.

Ik hoor ook dat hier een modern begrip voor is: ‘keuzestress’. Het ‘niet-kunnen-kiezen’ wordt verweten aan de overdaad van het aanbod op de vele terreinen van het dagelijks leven. Het wordt gezien als effect van de moderne, globale internet-samenleving.

Dit weifelen, om maar niet te kunnen of te hoeven kiezen werkt als houding ook door op andere terreinen van de samenleving. Ook mensen die voor hun werk besluiten moeten nemen krijgen steeds vaker het verwijt te laat of geen besluit te nemen; of dat nu mensen zijn met een kantoorbaan, ondernemers of bestuurders van grote organisaties. Besluiten nemen wordt als eng ervaren.

Best grappig eigenlijk dat dit gezien wordt als symptoom van de huidige moderne tijd. In mijn dagen worstelde men ook al met het nemen van besluiten. Of liever het niet nemen van besluiten. Ik heb er destijds (in 1792) zelfs een verhandeling over geschreven. Deze kreeg de heldere titel: ‘Über die Unentschlossenheit’. In het Nederlands is de titel even simpel: ‘Over besluiteloosheid’.

Als ik die verhandeling nu teruglees, schaam ik me wel een beetje. Ik zie mezelf duidelijk als kind van de Verlichting. Ik hanteer een strakke logische structuur, gebaseerd op de regels van de retorica, zoals de oude Grieken en Romeinen dat al deden. Drie is daarbij het grondgetal om mee te werken. De verhandeling bestaat uit drie delen. Ieder deel bestaat weer uit drie hoofdpunten. Ieder hoofdpunt bestaat uit drie onderdelen.

Mijn hele verhandeling is een soort Engelse wals die de lezer meeneemt in een lange beweging met vloeiend, dansend taalgebruik. Geen moeilijke woorden, geen academisch geleuter, de taal van de burger. Nu zou dat denk ik b1 of b2 niveau genoemd worden. 1-2-3, 1-2-3, 1-2-3. Voor-zij-sluit, achter-zij-sluit, wis-sel-pas.

Ik heb me nog een keer over de tekst gebogen en de 1-2-3 structuur losgelaten. Het zou anders ook veel te veel gaan lijken op iets dat uit een AI-product lijkt te komen. Mijn verhandeling van destijds komt neer op het volgende.

Over besluiteloosheid

In mijn onderzoek viel het mij op dat ‘besluitenloosheid’ veel minder aandacht kreeg binnen de samenleving dan andere karaktergebreken. Ik zet het maar even neer als gebrek, om de toon te zetten.

Toch veroorzaakt, in mijn beeld, ‘besluitenloosheid’ evenveel schade als andere gebreken. Niet doordat de besluiteloze verkeerde dingen doet, maar doordat zhij dikwijls nalaat te doen wat nodig is. Daarom wilde ik begrijpen wat besluiteloosheid werkelijk is, waar zij vandaan komt, welke gevolgen zij heeft en hoe zij overwonnen kan worden.

Allereerst maakte ik onderscheid tussen – wat ik noem - gezonde voorzichtigheid en besluiteloosheid. Voorzichtigheid is een deugd: zij onderzoekt zorgvuldig voordat zij handelt. Besluiteloosheid daarentegen blijft onderzoeken wanneer handelen al wel mogelijk is. Besluiteloosheid verlangt een zekerheid die de mens nooit kan bezitten. Het leven dwingt ons immers voortdurend te beslissen terwijl onze kennis onvolledig blijft. Wie wacht op volkomen zekerheid zal nooit werkelijk handelen.

De besluiteloze is niet noodzakelijk onverstandig. Integendeel, dikwijls bezit zhij juist veel inzicht. Diens verstand ziet zovéél mogelijkheden, voordelen en gevaren dat iedere keuze opnieuw twijfel oproept. Het denken, dat bedoeld was om de daad voor te bereiden, gaat de plaats van de daad innemen. Daardoor raakt de natuurlijke verhouding tussen het verstand, de wil en de daad verstoord.

Ik ontdekte vervolgens dat besluiteloosheid vele oorzaken kan hebben. Een belangrijke oorzaak is de rijkdom van kennis en verbeelding. Hoe meer iemand van de materie weet, hoe meer mogelijkheden iemand ziet, hoe moeilijker het wordt één weg te kiezen. Ook het verlangen naar volmaaktheid en compleetheid werkt verlammend op het doorhakken van de knoop.

Aan de andere kant; hoe minder iemand er verstand van heeft, des te gemakkelijker neemt zhij een besluit. Wie alleen genoegen neemt met de eerste de beste denkbare beslissing, verliest dikwijls de goede beslissing die op dat moment mogelijk zou zijn geweest.

NB. Ik heb begrepen dat dit inzicht over de relatie tussen de hoeveelheid kennis van de materie én het gemak of de moeite een besluit te nemen wel doorgesijpeld is naar (dure) leiderschapstrainingen. Ook hier geldt ‘oude wijn in nieuwe zakken’, maar dat terzijde.

Daarnaast speelt de angst om fouten te maken een grote rol. De besluiteloze vreest de gevolgen van een verkeerde keuze, maar ziet onvoldoende dat ook het nalaten ernstige gevolgen kan hebben. De verbeelding versterkt deze angst doordat zij alle mogelijke mislukkingen levendig voor ogen stelt. Daardoor lijkt ieder risico groter dan het werkelijk is.

Ook gebrek aan zelfvertrouwen draagt bij aan de besluiteloosheid. Wie voortdurend aan zijn eigen oordeel twijfelt, zoekt steeds opnieuw advies zonder ooit werkelijk tot een besluit te komen. Een verkeerde opvoeding kan deze neiging versterken, wanneer iemand nooit geleerd heeft zelfstandig verantwoordelijkheid te dragen. Eerdere mislukkingen kunnen bovendien een blijvende voorzichtigheid veroorzaken die later iedere nieuwe beslissing belemmert.

Na de oorzaken heb ik de gevolgen onderzocht. Besluiteloosheid versterkt zichzelf. Iedere uitgestelde beslissing maakt de volgende moeilijker. Het is een ‘selffulfilling prophecy’. De wil verliest langzaam zijn kracht, omdat hij niet langer gewend is zichzelf te gehoorzamen. Voornemens blijven voornemens en worden steeds minder geloofwaardig, zelfs voor degene die ze maakt.

De grootste schade is vaak het verlies van tijd. Terwijl de besluiteloze blijft overwegen, verdwijnen de omstandigheden waaronder handelen mogelijk was. Kansen keren niet altijd terug. Vaak is de combinatie van factoren zo dat er op dat specifieke moment ook een beslissing genomen moet worden. Door de besluiteloosheid ontstaan niet alleen gemiste kansen in werk en beroep, maar ook in vriendschap, liefde en persoonlijke ontwikkeling.

Ook verliezen langzamerhand anderen hun vertrouwen in de besluiteloze. Zij durven haar/hem geen verantwoordelijkheid meer toe te vertrouwen. Zelf leeft zhij voortdurend onder spanning. Dezelfde vragen keren telkens terug zonder ooit opgelost te worden. De geest raakt vermoeid, terwijl zhij nauwelijks vooruitgang boekt. Uiteindelijk blijft vooral de spijt over de dingen die nooit zijn geprobeerd. Men betreurt vaak sterker wat men heeft nagelaten dan wat men verkeerd heeft gedaan.

Bovendien belemmert besluiteloosheid de vorming van het karakter. Deugd ontstaat niet uitsluitend door juiste gedachten, maar vooral door juiste daden. Wie voortdurend in voorbereiding blijft steken, ontneemt zichzelf de mogelijkheid ervaring op te doen en innerlijk te groeien.

Daarom zocht ik tenslotte ook naar middelen om deze zwakte te overwinnen. Mijn insteek was en is altijd ook hints en tips mee te geven ‘hoe het beter kan’.

De eerste stap is zelfkennis. Men moet eerlijk erkennen wanneer ‘voorzichtigheid’ is veranderd in ‘uitstel’. Vervolgens moet men leren aanvaarden dat volkomen zekerheid onmogelijk is. Niet absolute zekerheid, maar voldoende zekerheid moet het doel zijn.

Ik raad aan het nadenken bewust te begrenzen. Pak het moment waarop de combinatie van de dingen bij elkaar komen en het besluit ook genomen moet worden. Geef dat moment en het te nemen besluit alle focus. Zet alle andere dingen die in je hoofd spelen even opzij.

Overdenk de situatie grondig. Zet je inzichten, de voors- en tegens, alternatieven etc. op een rijtje. Zodra nieuwe overwegingen niets wezenlijks meer toevoegen, behoort het onderzoek te eindigen en het handelen te beginnen. Daarbij is het belangrijk onderscheid te leren maken tussen hoofd- en bijzaken. Niet iedere onzekerheid verdient dezelfde aandacht.

Besluitvaardigheid groeit bovendien door oefening. Kleine dagelijkse beslissingen vormen de wil. Zoals iedere gewoonte sterker wordt door herhaling, geldt dat ook voor besluitvaardigheid. Men moet daarom leren eenmaal genomen besluiten trouw uit te voeren en niet onmiddellijk opnieuw ter discussie te stellen. Ook moet men leren fouten te verdragen. Geen mens leeft zonder vergissingen. Juist door ervaring worden toekomstige beslissingen beter.

Raad van anderen is nuttig, maar kan het eigen oordeel nooit vervangen. Vraag niet teveel mensen om raad. Hoe meer mensen geraadpleegd worden, hoe meer meningen er komen, hoe moeilijker het wordt. Uiteindelijk moet ieder mens zelf verantwoordelijkheid dragen. Werkelijke vrijheid bestaat niet uit het openhouden van alle mogelijkheden, maar uit het vermogen verstandig te beslissen en vervolgens ook te handelen.

Aan het eind van mijn verhandeling kom ik tot een meer algemene conclusie. Het menselijk leven blijft noodzakelijk onvoltooid. Wij beschikken nooit over volledige kennis. Juist daarom moeten wij leren leven met onzekerheid. Het is goed om je dat te realiseren en te aanvaarden.

De praktijk vormt de voltooiing van de theorie. Gedachten bereiken hun bestemming pas wanneer zij in daden worden omgezet. En om tot daden te komen moet je beslissingen nemen. “Beter een foute beslissing, dan geen beslissing” zou ik bijna zeggen.

En, het karakter wordt niet gevormd door wat wij weten, maar door wat wij herhaaldelijk doen. Wijsheid bestaat daarom uit evenwicht: het verstand onderzoekt, de verbeelding verrijkt, het gevoel bezielt en de wil voert uit. Wanneer één van deze vermogens de overhand krijgt, raakt de mens uit balans.

Het ware geluk ligt niet in het vinden van de volmaakte beslissing, maar in het vermogen verstandig te handelen ondanks de onvermijdelijke onzekerheid van het leven.

Wie zorgvuldig onderzoekt, vervolgens beslist, zijn besluit standvastig uitvoert en bereid is van zijn fouten te leren, ontwikkelt niet alleen grotere besluitvaardigheid, maar ook innerlijke vrijheid. Juist daarin zie ik de ware bestemming van de mens: niet in een leven zonder twijfel, maar in een leven waarin twijfel het handelen niet langer verhindert.

Tenslotte

Met deze slotbeschouwing sloot ik destijds mijn verhandeling af. Ik denk dat mijn inzichten van toen in essentie niet verouderd zijn. Ook al is de wereld veranderd, de mens met zijn makken en grillen is niet echt anders geworden. We hebben alleen een beperkt historisch besef en denken dat we in de afgelopen 200-250 jaar een stuk zijn opgeschoten. Dus niet echt, denk ik.

Trouwens, als afsluiter, ik heb mijn verhandeling van destijds ook wat breder en dieper uitgewerkt, in een soort essay. Als je die wilt ontvangen, stuur me dan een berichtje via de contactpagina van de website.

André Suarès’ Dostojewski

Mon, 20 Jul 2026 21:46:03 GMT

Meelezen door de ogen van Etty

Wie is nu weer André Suarès? Deze artikelen gaan toch over Christian Garve? Ja, dat klopt, maar soms reis je via Parijs, Sint Petersburg, Amsterdam en Westerbork naar Auschwitz, dat weer vlak bij Breslau ligt.

André Suarès (1868 – 1948) was een Franse dichter en criticus. Vanaf 1912 was hij een van de vier "pijlers" van de Nouvelle Revue Française, samen met André Gide, Paul Claudel en Paul Valéry. In 1911/1913 schreef Suarès een verhandeling over de Russische schrijver Dostojewski (in 1921 in het Duits vertaald). Het is geen biografie in de klassieke betekenis van het woord. Het is meer een soort verhandeling.

Ik kom op het boek omdat Etty Hillesum in haar dagboeken meerdere keren gewag maakt van dit werk. Het heeft haar blijkbaar geïnspireerd. En ik ben dan weer op zoek waar ik, in het boek van Suarès, de haakjes zie voor die invloed, voor het overnemen van denkbeelden, het vormen van inzichten.

Het eerste dat me bij het lezen van het boek Dostojewski opvalt is dat Suarès in het boek aangeeft dat hij, via Dostojewski, zichzelf wil waarnemen. Dit past op de reflectieve houding die Etty zich in haar dagboeken ook aanmeet. Dat is een inkopper.

Verderop in het boek zal Suarès aangeven dat iedereen Dostojewski leest door diens eigen ogen, vanuit diens eigen perspectief. Aldus Suarès, begrijpt eenieder Dostojewski alleen in verhouding tot diens eigen innerlijke leven, de dingen waar iemand zich innerlijk mee bezig houdt, alle nuances die daar bij horen en waar Dostojewski in die specifieke mens (de lezer) een zenuw raakt.

Dat gold ook voor wat Etty uit het boek haalde en de dingen die zij het waard vond om in haar eigen dagboek op te nemen. Het geld nu ook voor mij. Ik doe dit nu ook. Maar ik heb daar voor mezelf wel een paar vragen bij.

Sla ik aan op teksten uit het boek van Suarès omdat ik op die thema’s beïnvloed ben door Etty? Of heb ik Etty gelezen vanuit een specifiek innerlijk perspectief en lees ik met dat perspectief ook het boek van Suarès, op zoek naar die verbinding?

Ik weet dat ik de verbinding tussen beide boeken actief zoek. Is het door het actief zoeken dat er een honger ontstaat naar het willen vinden en dat ik daardoor de verbinding zie, zelf leg; een verbinding uniek voor mij, om mijn honger te stillen?

Die honger wordt ook gestild door een gedetailleerde analyse die Suarès geeft over het gezicht van Dostojewski. Hij staat daarbij op het standpunt dat een gezicht niet laat zien hoe iemand is. Juist niet. Het gezicht is een masker dat iemand opzet. De vraag die Suarès zich stelt is wat het gezicht van Dostojewski verbergt. Vervolgens geeft hij daar zijn analyse van.

Die analyse over wat het gezicht van Dostojewski laat zien en verbergt gaat te ver voor deze beschouwing. Waar het mij om gaat is dat ook Etty in haar dagboeken veel rept over gezichten, wat ze over de betreffende mens zeggen en wat ze verbergen. Haar expliciete aandacht gaat daarbij uit naar de mond; hoe die gevormd is, hoe die beweegt als iemand spreekt.

Ik heb bij mezelf gemerkt dat ik, met het lezen van haar dagboeken, hier nu ook meer op ben gaan letten, op de mond van mensen en hoe die zich vormt. Ook zou ik het boeiend vinden om soms wat langer stil te staan bij wat iemand met diens gezicht probeert te verbergen. Dat is echt wel lastig om te doen, merk ik. Maar, dat is dus sowieso een invloed van het lezen van haar dagboeken op mijzelf.

Maar Suarès heeft nog meer te zeggen over het gezicht als masker. Hij maakt hierbij een hele grote, grove generalisatie. Hij stelt dat in het Westen, en dan met name de Angelsaksische landen (hij bedoelt hiermee Engeland en misschien ook de VS) de mensen juist het masker gebruiken om roem en succes uit te stralen. In die landen is het de gewenste gewoonte om je gevoelens juist achter je masker te verbergen, verborgen te houden.

Suarès stelt dat de Angelsaksische Westerse mensen daarmee eigenlijk een leegte verbergen. Ze zijn ver weg geraakt van het hebben van gevoelens, laat staan het uitten daarvan. Hij vergelijkt deze Westerse moderne samenleving met het neerzetten van een zilveren façade voor een verder leeg paleis.

Nee, neem dan de Russische mens die door Dostojewski wordt neergezet; een en al gevoel, een vulkaan van emoties. Hartstochten lijken er ongeremd en zelfs uitzinnig. Ze zijn heftig en schokkend. En de mens als mens is allesbehalve dan eenvoudig.

Dostojewski begrijpt als geen ander dat eenvoud niet in de werkelijkheid zelf schuilt, maar in de blik waarmee we haar waarnemen. Zelfs het eenvoudigste leven is in wezen een wonder van complexiteit. Eenvoud is niets anders dan een toestand waarin die complexiteit nog niet aan het licht is gekomen. Als mens hebben we die eenvoud nodig om het overzichtelijk en voor ons begrijpelijk te houden.

Maar Dostojewski gaat met zijn fileermes aan de slag Hij neemt van zijn personages laag voor laag weg en ontbloot diens ware aard. Hij graaft zijn weg naar binnen, hij graaft zijn weg diep in het bewustzijn, op zoek naar de kern.

Dostojewski’s wereld is een wereld waarin gevoelens tot het uiterste worden aangescherpt; het is tegelijk een hel van lijden en een paradijs voor de waanzin. Alles staat er in het teken van intensiteit, alles neigt naar het uiterste, naar het extreme.

De gewone maat is er verdwenen. Want de gewone orde is die van het gemiddelde, en het gemiddelde is het domein van de middelmaat. En Dostojewski is alles behalve middelmaat. Ook zijn personages niet. Zijn personages zijn de extremen in de samenleving, die op de randen leven en soms eroverheen.

Suarès stelt, gevoed door Dostojewski, dat alles van binnenuit komt, vanuit de emotie. Zelfs de gedachte schept de wereld niet door haar vorm te geven. Het is de emotie die al het leven voortbrengt, doordat zij het voor het hart voelbaar maakt. Zo ziet hij de manier waarop Dostojewski zijn personages tot leven brengt en de essentie van de Russische ziel voelbaar wil maken.

De kracht van de stijl waarmee Dostojewski schrijft draagt alles in zich. Maar de diepte van het gevoel dat hij er in legt omvat alles – ook de stijl. De wereld van Dostojewski is geen afspiegeling van de geest; het universum is een schepping van de intuïtie.

De scheppende emotie is de enige ware vorm van kennis. Zoals zij zelf geboren wordt, zo brengt zij ook de dingen voort. Alles is haar droom, zoals zij zelf droomt. Het hart is zowel het middel als de plaats waar dit alles ontstaat. Voor het hoofd, het verstand is een bescheiden plek ingeruimd.

Daarmee raakt Suarès een kenmerkend verschil tussen het - Angelsaksische – Westen en het Russische. Wat de westerling vanuit de maat begrijpt, ervaart de Rus vanuit het gevoel.

De westerling meet, ordent en rekent: hij is getal en geometrie. De Rus vermoedt, voelt aan en roept op: hij is innerlijke beweging.

De westerling richt zijn blik op de wereld; hij ziet en vergelijkt. De Rus, Dostojewski, keert zijn blik naar binnen. Wanneer de Rus zijn ogen sluit, doet hij dat niet om méér te zien, maar om het diepe fluisteren van het leven beter te horen, daar in de schaduw waar beelden en dingen hun vorm aannemen.

En nu terug naar Etty en haar dagboeken. Die dagboeken staan boordevol met reflecties over hoe het in haar geest en lichaam werkt, wat ze denkt, wat ze voelt, hoe ze tikt. Ze wil op zoek naar haar kern. Vooral ook wil ze de juiste woorden vinden om zich hierin goed uit te drukken. Voor haarzelf ziet ze daar een enorme uitdaging.

Vaak geeft ze aan nog niet zover te zijn om voor haar gevoel de juiste woorden te vinden. Tegelijkertijd heeft ze hiermee dagboeken geschreven die zo rijk zijn aan taal, zo rijk zijn aan het zichzelf fileren en dat op te durven schrijven, dat die dagboeken een onuitputtelijke bron zijn om als lezer bij jezelf naar binnen te leren gaan.

Geen wonder dat het boek van Suarès over Dostojewski haar zo heeft aangesproken. Dostojewski is een poel van gevoel; de poel waar zij zo graag in wilde leren zwemmen.

Hoe anders is dit met de schrijfstijl van Christian Garve. Garve is in zijn stijl duidelijk een kind van de Verlichting. Hij bouwt zijn verhandelingen logisch op. Er is een duidelijke structuur in standpunten en argumenten 1, 2 en 3. Vervolgens werkt hij per argument zijn punten verder uit; 1, 2 en 3. Alles verstandelijk, klinisch en koel, zonder een gram gevoel.

Deze stijl was voor de filosoof Schlegel het toonbeeld van een verouderde denk- en schrijfwijze. Hij deed Garve af als ‘verouderd’. Als prominent van de Romantiek pleitte Schlegel voor een terugkeer van het gevoel, de emotie, het natuurlijke. In de Verlichting was men doorgeslagen om alles alleen maar verstandelijk en via logica te benaderen, aldus Schlegel en kornuiten. Het gevoel moest terug. De natuur in de mens moest terug.

Ik denk dat Schlegel de werken van Dostojewski fantastisch zou hebben gevonden. Garve daarentegen zou waarschijnlijk niets met Dostojewski hebben gehad. Niet alleen vanwege de stijl, die niet alleen geen logische structuur heeft, maar waar het vooral gebeurd in de dialogen die Dostojewski zijn personages laat voeren.

Dostojewski heeft geen verhalende stijl van schrijven. Een verhalende stijl zet de lezer teveel op afstand. Bij Dostojewski gebeurt het allemaal in de dialogen. Garve zou daar waarschijnlijk van gruwen. Meer nog zou Garve gruwen van het handelen van de personages zelf, dat zoveel bloot legt over de deugden, de plichten, de waarden en vooral de normen. Garve was immers toch ook wel een beetje gericht op “hoe heurt het eigenlijk?!”.

Misschien is het wel zo samen te vatten: Waar Garve zich verstandelijk richt op de buitenkant van het gedrag (op hoe het overkomt), richt Dostojewski zich op de emotie aan de binnenkant (wat er in de mens gebeurt).

Etty Hillesum had zich een zoektocht naar die binnenkant gesteld. Daarom is de visie van Suarès op Dostojewski voor haar interessant. En niet vergeten, Etty had via haar moeder Russische roots. Misschien was Dostojewski ook wel een poging die wortels in haar aan te wakkeren.

Zelf zoek ik de balans tussen verstand en gevoel. Nietzsche zou zeggen de balans tussen het apollinische in de mens en het dionysische. Nietzsche zat, net als ik, net als Garve, meer aan de apollinische kant, verstandelijk, logica, een hoofd-mens. Etty wil, net als Dostojewski, meer inzicht haar dionysische kant, wat voelt ze, diep in haar kern, haar emoties, haar intuïties.

Ik lees nu Garve en Etty parallel op. Een intense en mooie reis, waar het toch ook af en toe lastig is de balans te houden. Aan de andere kant, het is ook mooi om balans te leren houden.

Je balans hou je als je steeds de dreigende doorslaande kant een klein beetje moet corrigeren. Een balans is een precair evenwicht waar je non-stop aandacht voor moet hebben, goed in jezelf moet leren luisteren en steeds een klein beetje bij moet sturen. Of is dit nu weer te apollinisch gedacht?

Over het schrijven van brieven

Sun, 12 Jul 2026 09:11:36 GMT

Over het schrijven van brieven

Tegenwoordig worden er bijna geen brieven meer aan elkaar geschreven. Geen echte brieven, met meerdere kantjes, op papier, in een envelop, met een postzegel erop. Sinds de opmars van de computertechnologie, het email verkeer, internet en de smartphones is communicatie met de hele wereld mogelijk in slechts een paar seconden. En je hebt ook de mogelijkheid meteen reactie terug te sturen.

De digitale communicatie tussen mensen bestaat uit berichtjes naar elkaar sturen; soms wat langer, soms wat korter, soms heel kort en vaak voorzien van een emoticon. Dat laatste is om de ontvanger van het berichtje mee te geven op welke manier een berichtje bedoeld is, want met die hele korte berichtjes kan men elkaar snel misverstaan.

In vergelijk met de papieren briefwisseling is de digitale communicatie natuurlijk vele, vele malen sneller. Hoewel ik niet onvermeld wil laten dat in mijn tijd de postbode tot wel drie keer per dag post kwam brengen én halen. Kom daar maar eens om bij Postnl vandaag de dag.

Ik ben van mening dat de digitale communicatie en het rappe tempo de communicatie wel oppervlakkiger maken. De taal is eenvoudiger. Er is minder ruimte de juiste nuance te vinden, de juiste woorden. Men neemt minder tijd om er echt even voor te gaan zitten, goed na te denken over wat men aan een ander wilt ‘zeggen’, daar dan de woorden voor te vinden en er een mooie tekst van te maken. Het schrijven van een goede brief is een vaardigheid, misschien wel een kunst.

De opkomst van de briefcultuur

In mijn tijd kon je met recht spreken van een briefcultuur. Het schrijven van brieven was ontzettend populair binnen de burgerij van Pruissen en de andere Duitstalige landen. Ik weet niet hoe het in Frankrijk, Engeland en Rusland was, maar in Pruissen was het helemaal hip en hot.

De briefcultuur had zelfs een eigen literair genre: de briefroman. Hiervan was het boek ‘Het lijden van de jonge Werther’ (1774) van Goethe het meest meeslepende voorbeeld. Mozes kriebel, wat was dat boek populair en omstreden (en misschien daarom juist nog populairder).

Veel jonge mensen gingen zich kleden zoals Werther. Ook ontstond er een heftige discussie over de mogelijke invloed van het boek op zelfmoord onder jonge mannen en vrouwen. Maar ik loop iets in de tijd vooruit, toen de briefcultuur al populair was. Die populariteit moest eerst nog kiemen en groeien.

Mijn mentor aan de universiteit van Leipzig en goede vriend Christian Fürchtegott Gellert heeft een hele belangrijke impuls gegeven aan de opkomst van de briefcultuur. Vooral zijn werk uit 1751 ‘Briefe, nebst einer praktischen Abhandlung von dem guten Geschmacke in Briefen’ (vertaald: ‘Brieven, vergezeld van een praktische verhandeling over goede smaak in de briefkunst’) had grote invloed op de manier waarop burgers leerden corresponderen.

Gellerts ideeën pasten binnen de Duitse Verlichting (Aufklärung) en pasten binnen de hervormingen die Frederik de Grote in de samenleving wilde doorvoeren. Zijn brievenhandleiding werd op scholen gebruikt en kende vele herdrukken. Ook ik heb het boek op school moeten bestuderen.

Gellerts ideeën droegen ertoe bij dat een brief schrijven een belangrijk middel werd voor 1) persoonlijke zelfvorming (Bildung), 2) het onderhouden van vriendschappen en 3) deelname aan de burgerlijke publieke sfeer.

Hij brak radicaal met de stijve, retorische brieftraditie uit de barok. Aldus Gellert moest een brief moest geen retorisch kunststukje meer zijn, maar een natuurlijke uitdrukking van karakter, verstand en gevoel.

Gellert vertrok in zijn aanpak met de eenvoudige vaststelling dat mensen afwezig zijn van elkaar. Omdat zij elkaar niet voortdurend kunnen spreken, vervangen brieven het gesprek. Een goede brief moet daarom niet lijken op een redevoering, maar op een gesprek tussen twee mensen.

Gellert verzette zich tegen de traditionele opvatting dat een brief een klein literair kunstwerk zou moeten zijn. Zijn insteek was dat de schrijver van een brief zich steeds moet afvragen:

" Hoe zou ik dit zeggen als mijn vriend tegenover mij zat? "

Deze vergelijking tussen brief en gesprek vormt het uitgangspunt van het hele werk van Gellert.

Voorbeeld oubollig taalgebruik

Dat klinkt nu heel vanzelfsprekend. Maar deze aanpak voor het schrijven van een brief was anno 1751 absoluut radicaal. Om dat te illustreren zal ik een kort voorbeeld geven van een ‘nette’ brief in de retorische traditie van de barok. Hou je vast, het is enorm oubollig:

“ Hoogedelgeboren, Hooggeachte en Doorluchtige Heer,

Nauwelijks heeft de zon haar gouden stralen weder over onze streken verspreid, of mijn gedachten werden opnieuw tot Uw Doorluchtige Excellentie gevoerd, wier voortreffelijkheden de roem der oudheid evenaren en de deugden der Romeinse helden in luister overtreffen.

Ware Cicero nog onder de levenden, hij zou vergeefs naar woorden zoeken om de verhevenheid van Uw geest te prijzen. Apollo heeft zijn rijkste gaven over U uitgestort, terwijl de Muzen met welgevallen Uw verdiensten aanschouwen.

Met de diepste ootmoed veroorloof ik mij U deze geringe regelen aan te bieden, niet omdat zij Uw aandacht waardig zouden zijn, maar als een blijk van mijn onveranderlijke eerbied en de onuitsprekelijke verplichting waarin ik mij jegens Uw Excellentie bevind.

Uw ootmoedigste, gehoorzaamste en nederigste dienaar ,”

Voor de nieuwe klasse van de burgerij was dit natuurlijk een compleet belachelijke manier om met elkaar schrijven. Het was rond 1750 hoog tijd om daar de bezem door te halen.

Het voert te ver om de aanpak, tips en voorbeelden uit het boek van Gellert allemaal door te nemen. Het was een omvangrijk boek. Het was zowel een leerboek voor het onderwijs als een handboek voor iedereen die op een frisse, nieuwe manier wilde leren schrijven; voor dagelijkse brieven aan een goede vriend of vriendin, aan familieleden, maar ook de meer formeel zakelijke type brieven kwamen aan bod.

Als Gellert nu geleefd zou hebben, dan had hij er vast een zelfhulpboek in Amerikaanse stijl van gemaakt. Met veel seminars, online trainingen en wat daar tegenwoordig allemaal bij verzonnen wordt. Hij zou een soort titel als ‘de zeven elementen om betere brieven te schrijven’ hebben gekozen. Het getal zeven heeft voor zelfhulpboeken iets magisch. Blijkbaar?! Ik weet niet waarom.

Om jou als lezer een beter beeld te geven over de ideeën van Gellert volgen hier de zeven elementen om betere brieven te schrijven, in lijn met zijn originele boek uit 1751.

De zeven elementen voor een goede brief

1. Natuurlijkheid

De brief moet klinken alsof de schrijver een gesprek voert. Gekunstelde retoriek en overdreven tekstuele versieringen moet je vermijden. Het schrijven moet spontaan en geloofwaardig overkomen. Vanuit het oogpunt van de lezer moet het geschreven zijn zoals het in een gesprek tegen je gezegd kan zijn.

2. Oprechtheid

De brief moet een waarheidsgetrouwe uitdrukking zijn van je persoonlijkheid; van wie je bent en wat je voelt. De lezer moet je herkennen in de manier waarop je het geschreven hebt. Eerlijkheid en authenticiteit staan centraal.

3. Eenvoudige stijl

Gebruik heldere, begrijpelijke taal. Vermijd ‘dure’ woorden of ingewikkeld taalgebruik. Je moet als schrijver niet imponeren met je geleerdheid. Het hangt natuurlijk ook af aan wie je de brief schrijft en het onderwerp, maar probeer zoveel mogelijk op b1/b2 niveau te blijven.

4. Persoonlijke toon

De brief is niet alleen een middel om informatie over te brengen, maar ook om vriendschap en sociale banden te onderhouden. Houdt het daarom ook persoonlijk. Het maakt de brief persoonlijker als je je ervaringen, emoties en gedachten deelt.

5. Aangepast aan de ontvanger

De stijl van je brief moet passen bij degene aan wie je schrijft. Een brief aan een vriend verschilt van een brief aan bijvoorbeeld een directeur van een organisatie of een onbekende. Pas daar ook het taalgebruik op aan. Kies bewust of het iets formeler moet of juist iets amicaler.

6. Morele vorming

Dit element is vandaag de dag misschien een beetje lastig. In de dagen van Gellert hadden brieven ook een opvoedende functie. Ze moesten blijk geven van deugden zoals bescheidenheid, matigheid en respect.

Toch zou ook in de huidige tijd aandacht voor deugden, waarden en normen in de brief niet misplaatst zijn. Maar wellicht dan meer om een onderwerp beter bespreekbaar te maken en minder om daarover normerend te stellen. Alhoewel, misschien zijn juist ook de standpunten over normen nodig.

7. Burgerlijk ideaal

Dit laatste element heeft te maken met de emancipatie van een deel van de samenleving. Destijds sloot de nieuwe briefcultuur aan bij de opkomende burgerlijke cultuur van de Verlichting. Niet de aristocratische elegantie, maar de deugdzame, ontwikkelde burger stond model.

Het burgerlijke ideaal is in onze huidige samenleving vooral gemeengoed geworden en vanzelfsprekend. Dit element is in de tegenwoordige tijd niet meer aan de orde. Er is natuurlijk wel altijd de mogelijkheid dat er een nieuw ideaal voor in de plaats komt. Schrijven vanuit een ideaal zou ook nu de samenleving voorwaarts kunnen brengen.

Meer nog dan de zeven elementen hield Gellert een pleidooi om vooral te oefenen. Gewoon beginnen met het schijven van een brief, en dan nog een en nog een. Dat wat je doet, als je oefent.

Dus, kom op. Wat let je? Ik zie je brief graag tegemoet.

Vertaler of filosoof

Wed, 08 Jul 2026 13:10:50 GMT

Vertaler of filosoof

Ik ben als filosoof bekend geworden door mijn vertalingen van het werk van andere filosofen. Dat heeft me vaak ook het verwijt opgeleverd dat ik zelf eigenlijk geen filosoof zou zijn, maar eigenlijk gewoon een vertaler. Andere tijdgenoten vonden juist weer dat ik via mijn vertalingen heb laten zien dat ik juist een filosoof was. Kortom, er is altijd wat te mekkeren.

Ik wil graag wat meer uitleggen over mijn vertaalwerk. Het is tenslotte ook zo dat ik met mijn vertaling van Cicero’s ‘Plichten’ enorme bekendheid heb gekregen. Om mijn vertaalwerk uit te leggen moeten we eerst iets terug in de tijd, in de eerste helft van de 18 ^e eeuw, toen ik nog niet geboren was.

1 ^e helft 18 ^e eeuw

De periode van de Verlichting was eind 17 ^e eeuw begonnen in Engeland. 1 ^e helft 18 ^e eeuw was de Verlichting uitgestraald naar ook o.a. Schotland en Frankrijk. Het geloof in het verstand, het logisch denken en de wetenschap als brengers van de waarheid vierde hoogtij. Het ene werk na het andere verscheen. Wetenschappelijke ontdekkingen volgden elkaar in rap tempo op.

Men was er heilig van overtuigd dat de samenleving verbeterd kon worden door onderwijs, kennis en hervormingen. Daarbij moest kennis gebaseerd zijn op onderzoek, waarneming en experimenten. Dat was met name de mening van de Engelse en Schotse denkers en wetenschappers.

Pruissen en andere Duitstalige landen liepen hier schromelijk op achter. Men was bang de boot te missen. Wetenschappelijk ontstond een enorme behoefte om de in Frankrijk, Engeland en Schotland verschenen werken te vertalen.

Tegelijkertijd maakte de burgerij als maatschappelijke klasse een enorme groei door. Er kwamen steeds meer goed opgeleide burgers met brede culturele en intellectuele interesses. De markt voor boeken groeide heel sterk. Men wilde lezen, lezen, lezen.

Er ontstond in de eerste helft van de 18 ^e eeuw in de Duitstalige landen een bijna onverzadigbare honger naar boeken, vooral ook vertaalde boeken uit de landen ‘waar het gebeurde’. Pruissen was hier zeker geen uitzondering in, misschien wel koploper.

Het effect hiervan was dat vertalingen van boeken snel op de markt gebracht moesten worden. En snel betekent vaak ook slordig of gewoonweg slecht. Het was een groot aanbod van slecht vertaalde boeken. Dat snel op de markt brengen kwam ook doordat er nog geen goede wetgeving was op de rechten op boeken en vertalingen.

De wetgeving was wel binnen de naties geregeld, maar nog niet over verschillende naties heen. Voor het uitgeven van een vertaling had de uitgever die als eerste daarmee op de eigen markt kwam ook de rechten. De originele auteur uit het andere land had daar niets over te zeggen en kreeg daar ook geen opbrengsten van. De uitgeverij-branche was wild en ruig. Kwantiteit ging boven kwaliteit. Zolang het maar verkocht. Kortom, marktwerking en puur de focus op geld verdienen.

De wetenschappelijke wereld in Engeland, Schotland en Frankrijk keek dit hoofdschuddend aan. De Duitsers werd verweten alleen maar te kunnen vertalen, en geen eigen intellectuele bijdrage te kunnen leveren Duitsland was het land van vertalers, niet van denkers. De filosoof Leibniz was hierin de uitzondering.

Frederik de Grote aan de macht

In 1740 komt Frederik de Grote aan de macht. Ik ben dan nog steeds niet geboren.

Frederik heeft veel affiniteit met de Verlichting. Hij gaat er prat op een goede vriend van Voltaire te zijn. Hij wil Pruissen verlichten en vergroten. En dat is hem goed gelukt.

Onder zijn bewind moderniseerde hij het bestuur en stimuleerde hij het onderwijs en de wetenschappen. Hij was ook een groot strateeg en heeft veel gebieden veroverd, waaronder Silezië, waar ik geboren ben. Frederik de Grote heeft Pruissen omgevormd tot een van de sterkste mogendheden van Europa; zowel militair, cultureel als intellectueel.

Ik ben onder zijn bewind opgegroeid. Ik ben een kind van zijn hervormingen binnen het onderwijs. De Engelse taal was voor mij geen probleem. Ik ben dan ook vroeg in aanraking gekomen met de Engelse en Schotse denkers van de Verlichting.

Zo terugkijkend denk ik dat die hele vertaal-cultuur binnen de Duitstalige landen ons een enorm voordeel gebracht heeft in onze eigen ontwikkeling. Juist door het vertalen kwamen we, veel meer dan Frankrijk, Engeland en Schotland, in contact met denkbeelden uit andere culturele achtergronden, uit andere landen.

Hiermee kregen wij relatief een veel ruimere blik op de thematiek en konden we beter loskomen van onze eigen vooroordelen. Dat heeft ons dan weer op voorsprong gezet. Het heeft rond het jaar 1800 een enorme hoeveelheid vernieuwende denkers opgeleverd. In die periode was het Pruissen, waar het gebeurde.

Ik als filosoof en als vertaler

Als student aan de uni ben ik begonnen met theologie. Mijn interesse verschoof echter al snel naar de filosofie, met name de moraalfilosofie en de empirische filosofie. Ik ben in 1766 in Halle afgestudeerd als Magister in de filosofie. Daarna ben ik naar Leipzig verhuist.

Ik was aan de universiteit van Leipzig verbonden als hoogleraar wiskunde en logica. In die tijd deed ik ook veel vertaalwerk. Ik vertaalde zowel werken uit de Klassieke Oudheid als van – destijds – hedendaagse auteurs.

Vanwege mijn interesse in moraalfilosofie en empirische filosofie oriënteerde ik me sterk op de denkers van de Schotse Verlichting. Mijn eerste grote vertaling was het in 1769 verschenen ‘Institutes of Moral Philosophy’ van Adam Ferguson, vertaald als ‘Grundsätze der Moralphilosophie‘. Mijn vertaling verscheen in 1772 en viel op door de afwijkende manier waarop ik de vertaling had aangepakt.

Reconstruerend denken

Er zijn filosofen die, opgesloten op een zolderkamertje, in zichzelf en uit zichzelf tot de mooiste en grootste ideeën komen. Ik ben niet zo’n type filosoof. Ik heb een werk nodig van iemand anders. Een werk waarin ik me ik kan graven in diens gedachtegang. Ik moet een startpunt buiten mezelf hebben, om me eerst in die gedachten te leven, die gedachten mij eigen te maken en dan zelf verder door te denken.

Dit verschil in type filosofen is in mijn tijd vaak gebruikt om de eerste groep ‘echte’ filosofen te noemen en de tweede groep (waartoe ik behoor) als tweederangs af te schilderen. Dat gebeurt dan natuurlijk door de mensen die vinden dat ze tot de eerste groep behoren. Ik denk niet dat deze kinnesinne uniek was voor mijn tijd.

Mijn goede vriend Manso heeft in zijn ‘Essay over Garve’ uit 1801 (ik was toen al drie jaar dood) dat als volgt beschreven: "Daardoor drong hij (ik dus) dieper door in de betekenis van de afzonderlijke gedachten van de auteur, omdat hij die als het ware zelf opnieuw voortbracht. Ook zag hij de samenhang van het geheel beter, omdat zijn aandacht meer uitging naar de inhoud en de werkelijkheid waarop die samenhang berust dan naar de woorden zelf."

Tegenwoordig is er een mooie naam voor deze aanpak: ‘Reconstruerend denken’, het proces waarbij een vertaler of lezer de gedachtegang van de auteur in zijn eigen denken opnieuw doorloopt. Het is dus niet simpelweg kopiëren, maar een vorm van opnieuw voortbrengen van de gedachte.

Commentaar in de vorm van een kritiek

Maar dit is slechts één deel van mijn afwijkende aanpak van het vertalen. Tot dan was het inmiddels gewoon om een vertaling aan te kleden met voetnoten en commentaar. Daarmee werden de vertalingen kwalitatief een stuk beter dan het broddelwerk van de jaren daarvoor.

Ik deed daar nog een schepje bovenop. Zeg maar schep. Ik maakte het commentaar kritisch. Ik nam zelf stelling tegen de gedachten van de vertaalde auteur, gaf tegenargumenten, vulde leemtes in het denken aan of nam ronduit een andere stelling in.

Daarmee gebruikte ik het originele werk om het in de context van mijn eigen tijd en ruimte te plaatsen (burgerlijke samenleving in een door een vorst geregeerd Pruissen) en daar ook mijn eigen gedachtegang op los te laten. Hiermee werd het naast een vertaling vooral ook een eigen werk.

Als vorm koos ik ervoor om de vertaling als apart boek uit te brengen en mijn eigen behandeling en aanvullingen ook als apart boek uit te brengen of zelfs als meerdere boeken. Dat was op dat moment nog niet eerder op die manier gedaan.

Vertalen naar de geest

En dan was er nog een belangrijk kenmerk van mijn vertaling. Ik wil de vertaling toegankelijk maken voor een breed publiek. Mijn doelgroep was niet de academische wereld met hun stoffige achterkamertjes. Nee, mijn doelgroep was de goed opgeleide en cultureel en intellectueel ontwikkelde burgerij.

Ik vond dat dit juist het doel was van de Verlichting; de ontwikkeling van de mensen op een hoger plan brengen. Dat was ook de stuwende kracht vanuit Frederik de Grote via zijn hervormingen in het onderwijs.

Voor mijn manier van vertalen betekende dat, dat de vertaling vooral duidelijk moest zijn, goed leesbaar en begrijpelijk. Ik vertaalde het boek ‘in de geest van’ en niet ‘naar de letter’. Dit verschil is tot op de dag van vandaag een permanente discussie; is een vertaling pas goed als het werk letterlijk vertaald is of als de geest van de gedachte goed onder vertaalde woorden is gebracht.

Vanuit die houding waren mijn vertalingen eigen meer het parafraseren van de teksten; het met eigen woorden opnieuw zeggen. Dat maakte mij ook vrijer om ruimte te geven aan mijn eigen gedachten. Een goede vertaling is trouw aan de gedachte, niet noodzakelijk aan de woorden.

Ik vind nog steeds dat de vertaler niet gezien moet worden als iemand die woorden omzet, maar als iemand die:

· de gedachten van de auteur opnieuw doordenkt;

· de ideeën als het ware zelf opnieuw ontdekt of "uitvindt";

· zich richt op de zaak (die Sache) waarover de tekst gaat, en niet uitsluitend op de formulering.

Terugkijkend ben ik van mening dat deze visie voor dát moment in de tijd (1772) best als modern gezien kon worden. Zeker ook omdat veel vakgenoten het niet met mijn manier van werken eens waren, maar de grote groep lezers wel. Haha, lekker puhh.

De vertaling van mijn werk

Zoals ik al eerder heb vastgesteld, is mijn werk in de vergetelheid geraakt. Op het boek ‘Über den Moden’ na is er geen recente editie in een huidig lettertype. In het Nederlands is er geen vertaling beschikbaar.

Ik denk dat het toegevoegde waarde kan hebben voor de thema’s in de huidige tijd om mijn werk nog een keer wakker te maken. Laat het dan alsjeblieft geen 1-op-1 letterlijke vertaling zijn. Laat iemand de werken lezen, mijn gedachten doorgronden, de gedachtegang opnieuw denken en dan omzetten naar wat de tijd nu nodig heeft. En ja, wees daar kritisch in. Net als ik dat was.

Ik heb dat in het voorwoord van mijn vertaling van de Ethiek van Aristoteles (1798, net voor mijn dood) als volgt opgeschreven: “De vertalers van mijn werk moeten de vrijheid hebben mijn formuleringen zo aan te passen dat mijn gedachten voor hun tijdgenoten beter begrijpelijk worden. De vertaling moet niet liggen in het trouw blijven aan de letterlijke woorden maar in het zo helder mogelijk overbrengen van de gedachte van de auteur aan een nieuw publiek.”

Ga je gang! Maak er iets moois van waar de mensen iets aan hebben.

Over het voeden van verlangen

Fri, 03 Jul 2026 17:10:50 GMT

Over het voeden van verlangen

Christian Garve onderzoekt in zijn bo ek ' Über die Moden' (Over de mode) waarom mensen zo gevoelig zijn voor mode en hoe dat dan werkt. Mensen die in groepen leven, stelt Garve, willen in principe zoveel mogelijk op elkaar lijken. Hiermee kunnen ze zich met de groep identificeren. Dit geldt zowel voor de mens die lid van een bepaalde groep wil zijn, als voor de leden van de groep die het betreffende individu als lid van de groep accepteren, of op zijn minst gedogen.

Mensen willen echter niet alleen op elkaar lijken. Ze willen op sommige aspecten juist ook van de groep afwijken, om hiermee te laten zien dat ze een eigen identiteit hebben. Dit op elkaar willen lijken en van elkaar willen afwijken is niet voor alle mensen gelijk; ieder gaat daar anders mee om.

Op de as van 'op anderen willen lijken' en 'van andere willen afwijken', kiest ieder mens een eigen plek kiest waar zhij zich comfortabel voelt. Garve signaleert dat mensen deze plek vaak onbewust innemen. Als filosoof van de verlichting pleit hij ervoor om je van dit mechanisme bewust te worden, zodat je hier verstandelijke keuzes in kan maken.

Het oog is ons belangrijkste zintuig

Ik wil graag iets verder ingaan op dit 'op elkaar willen lijken'. Garve legt in zijn boek een verband tussen de zintuigen, het oproepen van begeerten en verlangens, en de sociale aard van de mens. Hij stelt dat het oog het belangrijkste zintuig is.

Het zien is het zintuig waardoor de mensen elkaar voortdurend kunnen waarnemen. Geluid dat we horen verdwijnt heel snel en is daarna weg. Geuren en smaken zijn heel persoonlijk. Alleen wat we zien, en wat iedereen kan zien, is er permanent en geeft continue via het oog prikkels aan ons brein af.

Dat geldt voor kleding, voor sieraden en voor alle andere uiterlijke tekenen van status. Het geldt ook voor het waarnemen van de manier waarop mensen zich verzorgen, gezichtsuitdrukkingen en houding en gedrag die mensen tonen. Alles gaat via het oog bij ons naar binnen.

Kijken wekt verlangen op

Garve verbindt het zien vervolgens met het begeren. Wanneer wij iets moois zien, ontstaat gemakkelijk de wens om het zelf ook te bezitten of erop te lijken. We gaan het begeren; we willen dat ook hebben/zijn. De begeerte voedt vervolgens ons verlangen. Verlangen is een sterke menselijke emotie, die ons tot handelen aanzet. Verlangen is ook een gevoel niet compleet te zijn zolang we dat (waar we naar verlangen) nog niet hebben. We kunnen ons door het verlangen ook ongelukkig voelen, mislukt zelfs.

Dat geldt niet alleen voor kleding, maar ook voor levensstijl, rijkdom, schoonheid en aanzien. Hij stelt: " We zien wat anderen hebben of zijn, vergelijken onszelf daarmee en ontwikkelen vervolgens verlangens. " Voor Garve is dat een heel natuurlijke menselijke eigenschap.

Garve beschrijft hoe mensen ongemerkt elkaars gewoonten overnemen. Niet omdat iemand hen daartoe dwingt, maar omdat het dagelijks zien van anderen langzaam invloed uitoefent op hun eigen voorkeuren en verlangens. Hij merkt zelfs op dat mensen die veel met elkaar omgaan ongemerkt bepaalde eigenaardigheden van elkaar verliezen en op elkaar gaan lijken.

En kijken doet nog meer. Door veel te kijken gaan we dingen steeds mooier vinden; ook dingen die we bij de eerste blik niet mooi vonden of zelfs lelijk. Onze ogen maken de dingen voor ons steeds begeerlijker. Als dit wordt vergezeld van uitspraken van andere mensen die zeggen dat iets mooi of begeerlijk is, wordt ons verlangen alleen maar groter. Het is niet voor niets dat we datgene begeren wat andere begeren. Dat mechanisme was al bij de Klassieke Grieken bekend.

Garve nog steeds actueel

Voor mij is het lezen van het boek een bevestiging dat de observaties en denkbeelden van Garve nog steeds actueel zijn. Tegenwoordig zijn onze ogen bijna voortdurend gericht op schermen. Via Instagram, TikTok, YouTube en reclame zien wij duizenden beelden per dag. Daardoor worden ook onze verlangens voortdurend geprikkeld.

Garves analyse van de mode lijkt bijna een beschrijving van sociale media:

hoe vaker ik iets zie, hoe normaler ik het ga vinden;
hoe mooier iets wordt gepresenteerd, hoe sterker mijn verlangen kan worden;
hoe vaker anderen iets bezitten, hoe groter de kans dat ik het ook wil hebben.

In de moderne gedragswetenschappen spreekt men over visuele prikkels, sociale vergelijking, imitatiegedrag en consumptieverlangen . Garve gebruikt die termen uiteraard niet, maar hij beschrijft wel hetzelfde onderliggende mechanisme al aan het einde van de achttiende eeuw. I

Garve's brede filosofische betekenis

In de tijd van Garve waren psychologie, sociologie en neuro... nog geen formele eigen wetenschappen. In zijn tijd viel dal allemaal onder de filosofie en die filosofie stond in het teken van de Verlichting, het belang van het verstand.

Garve observeert wat begeerte en verlangen met mensen doet. Maar hij veroordeelt het verlangen niet. Integendeel, hij ziet verlangen als een natuurlijk onderdeel van het menselijk leven. Het probleem ontstaat pas wanneer het oog belangrijker wordt dan het oordeel .

Met andere woorden:

het oog laat mij zien wat aantrekkelijk is;
mijn verlangen zegt: "dat wil ik ook";
maar mijn verstand moet uiteindelijk beslissen of dat verlangen verstandig is.

Hierin komt de invloed van de Verlichting op Garves denken naar voren. De mens hoeft zijn verlangens niet te onderdrukken, maar moet ze wel leren beoordelen met zijn rede. De rede moet de gevoelens beteugelen.

Een persoonlijke reflectie (voor wie dit lezen wil)

Ik merk dat de denkbeelden van Garve nog steeds actueel zijn. Hij observeerde immers menselijk gedrag en wilde dat gedrag begrijpen. Garve schreef zijn bevindingen en denkbeelden ook heel makkelijk leesbaar op. Ik heb nagedacht over de belangrijke rol van het kijken in relatie tot verlangen. Ik neem je mee in een korte eigen reflectie.

Ik schrijf graag met vulpennen. Het is iets erger. Ik schijf uitsluitend met vulpennen. Ik heb een passie voor vulpennen. Door de jaren heen heb ik veel vulpennen gekocht. Noem het hobby, noem het verslaving. Ik heb er nu ongeveer 150. Ik heb constant vijf of zes vulpennen bij me om uit te kiezen, wat wil met welke vulpen geschreven worden. De rest zit in pennendozen of weer in zijn originele verpakking.

Ik probeer me te matigen. Dat lukt soms beter, soms minder goed. Begin dit jaar heb ik me voorgenomen geen vulpennen meer te kopen. Ik wil mijn eigen vulpennen een kans geven herontdekt te worden. Twee maanden geleden zag ik op internet de aankondiging van een nieuwe editie uit de Pelikan Art collection ; een reeks gebaseerd op ontwerpen van affiches uit de tijd 1900 - 1920. Een tijd die mij qua kunst erg aanspreekt.

Ik heb de eerste editie uit die reeks vorig jaar gekocht. Hij beviel goed; was eigenlijk een beetje te klein voor mijn hand, maar schreef heel fijn. En ja, hij was ook best prijzig. Heb er een tijd mee geschreven, maar zit nu weer terug in zijn doos.

Twee maanden geleden werd de nieuwe editie aangekondigd. Er waren alleen afbeeldingen op internet beschikbaar. Er werd aangeven, vanaf begin mei beschikbaar. Ik heb de afbeeldingen veel bekeken. Daarbij had ik verstandelijk tot mezelf gesproken: 'hij is eigenlijk te klein, te duur en ik vind een doorzichtige dop niet mooi". Ik merkte dat ik niet genoeg had aan de afbeeldingen. Ik wilde graag de online pen-reviews zien.

Begin mei kwam, de lancering bleef uit. Op de websites bleef staan dat de pen begin mei beschikbaar zou zijn. Hij was er niet. Ik merkte dat mijn verlangen om de pen te zien groter werd. Pas in juni kwam de pen beschikbaar. De eerste online-reviews verschenen op internet; nog steeds van Pelikan zelf of van aanbieders.

Het waren korte filmpjes waarin de pen mooi uitgelicht werd, heel erg schitterde en glom. Mijn verlangen groeide. Ik merkte dat mijn begeren en verlangen de strijd aangingen met het verstand. De pen was niet echt te klein, maar prima. De prijs is eigenlijk te hoog, maar hij is ook wel heel erg mooi. De transparante dop was niet zo doorzichtig als eerder gedacht en als ik schrijf haal ik de dop er toch af.

Ik begon argumenten te verzinnen om een aankoop te rechtvaardigen, want de begeerte voelde groot. Het verlangen om deze pen te willen hebben nam met de dag toe. Daarbij voelde ik de behoefte om bijna iedere dag wel een keer naar de beschikbare filmpjes te kijken. Google zorgde ervoor dat bij de zoekopdrachten steeds 'Pelikan' onder de aandacht kwam. De pen werd steeds mooier en mooier.

Toen ik toevallig door de stad Münster reed ben ik nog langs een pennenwinkel gereden om de pen met eigen ogen te bekijken. De winkel had één exemplaar liggen. Die was al verkocht, maar ik mocht hem bekijken. Met het bericht dat iemand anders de pen al gekocht had, werd hij nog mooier voor me.

Op internet verscheen afgelopen week een penreview; door een influencer. Deze persoon gaf aan heel erg blij te zijn met de aankoop; het voelde alsof ze voor zichzelf een cadeau gekocht had. Meteen ging mijn brein op hol; ik begon te rechtvaardigen dat ik ook een cadeau aan mezelf moest kunnen geven. Ik wilde al meteen op zoek naar de inlog van de website waar ik vorig jaar een Pelikan vulpen gekocht had.

Op het laatste moment heb ik me er toch van weten te weerhouden. Ik dacht aan Garve en hoe hij dit mechanisme had beschreven. Ik stelde vast dat het mechanisme dat Garve beschrijft inderdaad ook anno 2026 nog op deze manier werkt, ook voor mij en dat de marketing boys & girls dat ook weten.

Ik probeer nu verstandelijk mijn, door het gevoede verlangen opgebouwde, argumenten voor de aankoop van de pen terug te managen. Dat doe ik door in mezelf het gesprek te voeren dat ik me heb mee laten voeren met dit mechanisme. Dat door de aankoop van die pen, een andere pen waar ik nu mee schrijf weer terug in diens doos moet, wat voor die pen dan weer sneu is, want die wil ook graag schrijven.

Dat doe ik, als ultieme wapen om mezelf te beschermen, door een afbeelding van de pen aan mijn vrouw te laten zien (zij ziet hem voor het eerst) en haar mening te vragen. Zij heeft niets met vulpennen. Ze haalde dan ook haar schouders op, vond de pen niet bijzonder en gaf aan dat ze 'm toch nooit zou zien, want hij zit op mijn kamer in een doos.

Dit voed mij om mijn oorspronkelijke argumenten 'te klein, te duur en te transparant' weer te kunnen bevestigen en die opnieuw in mij te verankeren. Tenslotte houd ik mij vast dat ik op deze manier in mezelf wil experimenteren met het door Garve geschetste mechanisme; in welke mate mijn verstand mijn verlangen kan beteugelen. Ik weet dat ik moet oefenen, dat ik moet leren mennen. Dit is dat oefenen, dat mennen van verlangens.

Ik houd me daarin ook voor - en dat is een extra argument - dat als ik deze pen nu koop, het huidige verlangen ingelost wordt, maar dat er binnenkort weer een nieuwe pen gepromoot wordt, die opnieuw begeerte en verlangen hun werk laten doen. Door deze pen nu niet te kopen, en mezelf toe te staan er naar te mogen blijven verlangen, bescherm ik me op deze manier tegen toekomstige verleidingen.

Om deze laatste noodgreep te rechtvaardigen houd ik mij vast aan een regel uit een gedicht van Tjitske Jansen: "En ik houd zo van verlangen, naar wat zou kunnen als het kon".

En nu genoeg hierover. Bijna dan, het opschrijven en dit op internet met plaatsen helpt ook. Ik wil tenslotte consistent zijn met wat ik zeg, schrijf en doe.

Waarom 'Over de mode' nog steeds actueel is

Fri, 03 Jul 2026 16:37:15 GMT

Waarom 'Over de mode' nog steeds actueel is!

Van al mijn werk is alleen het boek 'Über die Moden' (Over de mode) recent in een nieuwe editie verschenen; een editie in een op dat moment gangbaar lettertype; makkelijk leesbaar dus, niet dat verouderde oud Duitse schrift. Recent is ook relatief. Het was in 1987. Toch ook al weer zo'n 40 jaar geleden. En dan ook alleen in het Duits. Maar, iets is beter dan niets.

Als ik zo om me heen kijk en de wereld zoals die verworden is op me in laat werken, dan zie ik dat mijn boek eigenlijk nog steeds actueel is. Ik zie dan ook geen enkele reden waarom er - anno 2026 - niet opnieuw een editie uitgegeven zou kunnen worden. Niet alleen in het Duits, maar ook in het Nederlands, in het Frans en - voor een nog breder publiek - in het Engels of - nog breder - in het Chinees.

De titel van het boek is 'Over de mode'. Wanneer mensen het woord mode horen, denken zij vaak aan kleding. Dat was in mijn tijd zo, en dat is vandaag niet anders. Toch heb ik mijn boek 'Over de mode' niet alleen geschreven om over kleding te spreken. Ik wilde begrijpen waarom mensen zich zo graag aanpassen aan anderen. Waarom volgen wij de gewoonten van onze tijd? Waarom willen wij erbij horen? En waarom vinden wij het tegelijk belangrijk om ons van anderen te onderscheiden?

Want dat is het spannende aan mensen. Aan de ene kant willen ze bij een groep horen. Daarom gaan ze andere mensen nadoen. Aan de andere kant willen mensen apart zijn, uniek zijn. Daardoor gaan ze juist iets doen wat de groep niet doet, zetten ze zich soms expliciet tegen de groep af. En die groep vormt dan ook weer een groep. En zo door...

Tijdens mijn leven heb ik veel mensen geobserveerd. Ik zag dat mode niet alleen zichtbaar is in kleding, maar ook in taal, omgangsvormen, kunst, muziek en zelfs in ideeën. Mensen nemen gemakkelijk over wat anderen mooi, goed of verstandig vinden. Dat is niet vreemd. Wij leven immers samen met anderen en willen graag deel uitmaken van een gemeenschap.

Daarom is mijn eerste gedachte eenvoudig: mode is een normaal onderdeel van het menselijk samenleven . Mensen zoeken verbinding met elkaar. Zij willen erbij horen en door anderen worden gewaardeerd. Mode helpt daarbij. Wanneer mensen bepaalde gewoonten delen, begrijpen zij elkaar vaak beter en verloopt het samenleven gemakkelijker.

Ik zie mode daarom niet als iets slechts. Integendeel. Zonder gezamenlijke gewoonten zou het dagelijks leven veel moeilijker zijn. Wij zouden elkaar minder goed begrijpen en er zou minder verbondenheid zijn. Mode kan dus bijdragen aan beleefdheid, orde en wederzijds begrip.

Maar er is ook een andere kant van dit 'erbij willen horen'. Ik heb gezien dat mensen soms zóveel waarde hechten aan de mening van anderen, dat zij vergeten zelf na te denken. Zij volgen de mode niet omdat zij haar goed vinden, maar omdat iedereen dat doet. Dan wordt mode geen hulpmiddel meer, maar een meester die bepaalt hoe iemand moet leven.

Daarom is mijn tweede gedachte dat de mens altijd zijn eigen verstand moet blijven gebruiken . Ik vind het verstandig om nieuwe gewoonten te bekijken en soms ook over te nemen. Maar ik raad iedereen aan zichzelf steeds af te vragen: Waarom doe ik dit eigenlijk? Vind ik dit zelf goed, of doe ik het alleen omdat anderen het doen?

Voor mij is vrijheid niet hetzelfde als alles anders willen doen dan de rest. Vrijheid betekent dat je bewust kiest. Soms kies je ervoor de mode te volgen. Soms kies je ervoor dat niet te doen. Beide kunnen goede keuzes zijn, zolang zij voortkomen uit een eigen oordeel.

Mijn derde gedachte is misschien wel de belangrijkste: een mens wordt niet groot door zijn uiterlijk, maar door zijn karakter . Mooie kleding, een elegante stijl of populaire opvattingen zeggen weinig over wie iemand werkelijk is. Veel belangrijker zijn eerlijkheid, vriendelijkheid, wijsheid en een goed oordeel. Dat zijn eigenschappen die niet met iedere nieuwe mode veranderen.

De wereld is veranderd en toch ook weer niet

Toen ik het boek schreef (1792) was er sprake van een enorme ontwikkeling van de 'Burgerij' als maatschappelijke klasse. De Franse Revolutie had een paar jaar daarvoor plaatsgevonden. Frankrijk bevond zich nog in een chaotische periode. In Pruissen hielden we de ontwikkelingen in Frankrijk nauwlettend in de gaten. Tegelijk maakten we zelf onder leiding van Frederik de Grote maatschappelijk ook een enorme ontwikkeling door.

De bovenkant van de burgerij (de rijke burgers) schurkte heel dicht aan tegen de klasse van de aristocratie (de adel). De middenlaag van de burgerij op diens beurt keek weer jaloers naar de bovenlaag en probeerde daar weer bij te houden, enz. Binnen iedere klasse waren er ook weer niveaus waar je geacht werd binnen te blijven, subklassen als het ware.

Het was heel boeiend om te observeren hoe de gegoede burgerij, erbij wilde horen. Ze keken heel erg naar de aristocratie en gingen allerlei dingen overnemen. Dat zat in de kleding, in de inrichting van het huis, in de sociale activiteiten en in de omgangsvormen. De aristocratie op diens beurt zag dat ook en had daar dan zijn eigen mechanisme bij om te zorgen dat de groep de gelederen gesloten hield. Een groep wil een groep blijven en 'de groep bepaalt de norm'. Dit levert ook een forse groepsdruk op, zowel voor de leden van de groep zelf, als voor mensen die tot een groep willen gaan horen.

Toen ik het boek schreef, kon ik natuurlijk niet weten hoe de wereld er meer dan tweehonderd jaar later uit zou zien. Vandaag de dag spreken mensen minder over de sociale klassen, zoals in mijn tijd. Er zijn nu andere type sociale klassen. Ik hoor de mensen spreken over sociale media, influencers en trends die zich razendsnel verspreiden. Ik hoor ze ook spreken over de zorgen die men heeft op de effecten hiervan op de mens als zodanig en speciaal de jongere generaties. Dat verbaast mij eigenlijk niet. De middelen zijn veranderd, maar de mens zelf is veel minder veranderd dan vaak wordt gedacht.

Via sociale media vergelijken mensen zich voortdurend met anderen. Zij laten zien wat zij dragen, waar zij op vakantie gaan, wat zij eten en wat zij belangrijk vinden. Zij hopen op waardering van anderen. Ik herken daarin precies hetzelfde menselijke verlangen dat ik in mijn eigen tijd zag: de behoefte om gezien en geaccepteerd te worden.

Ook groepsdruk is niet verdwenen. Jongeren, maar ook volwassenen, voelen soms dat zij dezelfde keuzes moeten maken als de mensen om hen heen. Dat kan gaan over kleding, werk, politieke opvattingen of zelfs over de manier waarop iemand zijn leven wil inrichten. Mijn advies blijft hetzelfde als vroeger: luister naar anderen, maar vergeet nooit ook naar je eigen verstand te luisteren.

Ik zie nog een andere overeenkomst tussen mijn tijd en die van nu. Tegenwoordig veranderen niet alleen kledingtrends snel, maar ook ideeën. Nieuwe managementmethoden, gezondheidsadviezen, opvoedkundige inzichten of technologische ontwikkelingen worden soms enthousiast gevolgd, totdat de volgende trend zich aandient. Ook hier zou ik zeggen: wees nieuwsgierig, maar blijf kritisch. Niet iedere nieuwe gedachte is automatisch een goede gedachte.

Misschien is dat wel de belangrijkste boodschap die ik wil meegeven. Een samenleving heeft mensen nodig die openstaan voor verandering, maar ook mensen die zelfstandig blijven nadenken. Alleen dan kunnen wij vooruitgang combineren met wijsheid.

Wanneer ik mijn boek vandaag opnieuw zou schrijven, zou ik waarschijnlijk weinig aan de inhoud veranderen. Ik zou natuurlijk andere voorbeelden gebruiken, voorbeelden die aansluiten bij de huidige tijd, maar mijn conclusie zou hetzelfde blijven.

Het is prima om de samenleving te volgen, maar verlies jezelf niet.

Je mag genieten van nieuwe ontwikkelingen. Je mag mooi vinden wat in de mode is; of dat nu gaat over kleding, interieur van je woning, je auto, omgangsvormen, etc. Je mag leren van anderen, absoluut.

Maar laat nooit de mening van de meerderheid bepalen wie jij bent. Je karakter, je verstand en je eigen oordeel zijn veel waardevoller dan de mode van het moment.

Dat is de les die ik meer dan tweehonderd jaar geleden wilde doorgeven. En misschien is die vandaag wel belangrijker dan ooit. Misschien raak ik zelf ook wel weer in de mode. Wie weet?!

Parabel van de houtsnijder

Sat, 27 Jun 2026 08:56:06 GMT

Parabel van de houtsnijder

Sinds mijn terugkeer uit Leipzig naar Breslau heb ik me meer en meer gericht op hoe mensen met elkaar samenleven. Hoe gaan mensen met elkaar om? Hoe handelen ze naar elkaar toe? Hoe ziet dat handelen en samenleven er moreel gezien uit?

Daarmee was ik, volgens de huidige indeling van de sociale wetenschappen, eigenlijk meer psycholoog en socioloog, dan filosoof. Maar toen ik leefde viel dat allemaal nog onder de filosofie. Er was nog geen 'weten in schapjes'. gniffel-gniffel.

Ik wil begrijpen hoe de mens, als mens onder de mensen, in elkaar zit. Wat drijft hen? Wat zit in de weg? Ik ben altijd op zoek naar boeken die op dat thema ingaan. Ik was blijf verrast dat ik het 'Verzameld werk' van Etty Hillesum tegenkwam. Etty was een vrouw van joodse afkomst die in Amsterdam woonde toen Nazi-Duitsland in 1940 Nederland bezette. Ze is als vrijwilliger naar kamp Westerbork gegaan om mensen psychisch te ondersteunen. Uiteindelijk is zelf naar Auschwitz gedeporteerd en daar dood gegaan.

Haar dagboeken zijn onderdeel van het 'Verzameld werk'. De dagboeken gaan niet zozeer over het onderduiken, zoals de boeken van Anne Frank. Etty's dagboeken gaan over haar zelf, over hoe ze probeert op haar eigen gevoelens en gedrag te reflecteren. In die zin zijn de dagboeken tijdloos. Ja, het speelt in oorlogstijd, maar het gaat over de zoektocht in haarzelf. Daar raakt ze aan deugden, ondeugden, gevoelde normen en reflecteert ze op hoe ze zich tot een completer mens kan ontwikkelen. Voor mij, een boek om van te smullen. Dit soort boeken waren er niet in mijn tijd.

Een reflectie waar ik op aansla is dat Etty tot een inzicht komt dat je jezelf niet moet verwaarlozen, maar je jezelf ook zeker niet te gewichtig moet maken. Je moet leren je goed te verhouden tot je omgeving. Zij noemt dat 'het voelen van een weerklank'. Mooi woord!

Je bent innerlijk beter in balans als je in jezelf de weerklank kan voelen van de dingen om je heen. In de natuurkunde is hier een mooi begrip voor: resoneren. In de manier waarop Etty over 'weerklank' schrijft kan je dit op twee manieren voelen:

1) In de letterlijke betekenis, dat je mee gaat trillen o nder invloed van een andere trilling met dezelfde of bijna dezelfde frequentie.

2) In de figuurlijke betekenis, dat je sterk aansluit bij iemands gevoelens, ervaringen of overtuigingen.

Etty heeft in haar dagboek een parabel opgenomen. In mijn idee komen in deze parabel twee dingen bij elkaar: 1) je bewust zijn dat je jezelf niet te gewichtig moet maken en 2) leren om de weerklank te voelen.

Ik wil je als lezer graag meenemen in de parabel. Hij is door Etty opgenomen in haar dagboekaantekening van woensdag 12 maart 1941. Hij gaat zo...

'Een houtsnijder schiep eens een heerlijk beeld, dat als een waarachtig kunstwerk door iedereen ten zeerste werd bewonderd. Ook zijn vorst, prins Li, was vol lof en vroeg hem naar het geheim van zijn kunst.

De houtsnijder antwoordde: "Hoe zou ik, eenvoudig man en uw knecht, voor u een geheim kunnen hebben? Ik bezit geen geheim, noch is mijn kunst iets bijzonders. Ik wil u echter vertellen, hoe mijn werk is ontstaan.

Toen ik mij had voorgenomen een beeld te snijden, bemerkte ik, dat er te veel ijdelheid en hoogmoed in mij waren. Ik arbeidde twee dagen om mij van deze zonden te bevrijden, en meende toen zuiver te zijn.

Maar nu ontdekte ik, dat ik door jaloezie op een beroepsgenoot gedreven werd. Ik werkte weer twee dagen en overwon mijn jaloezie. Daarop bespeurde ik, dat ik te veel naar uw lof verlangde. Het kostte mij weer twee dagen om dit verlangen te doen verdwijnen.

Ten slotte echter bemerkte ik, dat ik er aan dacht hoeveel geld ik voor het beeld zou kunnen krijgen. Ditmaal had ik vier dagen nodig, doch eindelijk voelde ik me vrij en sterk.

Ik ging naar het bos en toen ik een dennenboom zag, van welke ik voelde, dat hij en ik bij elkaar pasten, kapte ik hem, bracht hem naar mijn huis en ging aan het werk."

Etty vat deze parabel samen tot een specifieke reflectie: 'Men zou deze geschiedenis als volgt kunnen samenvatten; dat ieder, die een belangrijk werk onderneemt, zichzelf dient te vergeten.'

Ik draai dit om: pas als je jezelf vergeet, pas als je vrij bent van belemmerende gevoelens in relatie tot andere mensen, pas als je in weerklank bent in jezelf, dan pas ben je vrij om je mooiste dingen te creëren.

Ik ga dit inzicht nu eerst in mij laten inklinken.

Daar hoort ook een vraag bij: "Wat moet ik doen om los te komen van de ego-gedreven gevoelens die me belemmeren in weerklank met mezelf te komen?

Anna Catharina - mijn moeder

Fri, 26 Jun 2026 17:23:48 GMT

Anna Catharina - mijn moeder

Er zijn mensen geweest die mij een 'moeders-kindje' genoemd hebben. Ik geef ze niet helemaal ongelijk. Ik heb mijn hele leven een ontzettend sterke band met haar gevoeld. Ze is een van de mensen die veel invloed op de loop van mijn leven hebben gehad. Misschien is zij wel de meest bepalende van allemaal geweest.

Haar naam was Anna Catharina. Ik noemde haar eerst lange tijd 'Mutti'. Ergens in de tijd is dat overgegaan naar 'Mama'. Ik denk toen ik weer uit Leipzig thuis kwam wonen, in 1772, maar zeker weten doe ik dat niet. Zoiets is zo gewoon, dat het onbewust wordt.

Ze was in 1717 geboren. Ik in 1742. Zij was 24 toen ik uit haar schoot kwam. Ik was haar eerste en, zo bleek al snel, haar enige kind. Mijn vader stierf toen ik 2 was. Ik was te jong om hem te herinneren. Ik heb begrepen dat hij een ' Färber ' was; dat is het Duitse woord voor verver, een ambacht gericht op het verven van textiel. Ik ben dus de zoon van een ambachtsman. Daarmee wortel ik in de burgerlijke klasse van de samenleving van die tijd. Dat thema 'Burgerlijke klasse' zal me mijn hele leven bezig blijven houden.

Ik ben dus opgegroeid zonder vader, zonder broers of zussen, met alleen mijn moeder, voor wie ik alles was. Mijn moeder is na het overlijden van mijn vader nooit hertrouwd. Zij beschikte over een bescheiden vermogen dat via verschillende potjes bij haar was samengekomen. Met haar Lutherse opvoeding was ze op en top zuinigheid en vlijt.

Dat bescheiden vermogen, gecombineerd met de Luthers christelijke waarden en normen, heeft het haar mogelijk gemaakt om mij een goede opleiding te kunnen geven. Zelf heeft ze ook actief aan mijn vorming en ontwikkeling bijgedragen. Achteraf zie ik duidelijk de invloed van haar religieuze en morele vorming in mijn eigen wereldbeeld, mijn interesses en waar ik graag over wilde nadenken en schrijven. Ik weet inmiddels dat dat voor meer mensen geldt, maar dus ook voor mij.

Toen ik ging studeren in Frankfurt aan de Oder, daarna Halle en weer daarna naar de universiteit van Leipzig ging, heb ik haar best gemist. Zij mij ook. In 1772 - ik was 30 - besloot ik Leipzig te verlaten en weer thuis te gaan wonen. Ik miste Breslau, miste mijn ouderlijk huis en miste haar. Het was fijn om weer thuis te zijn.

Vanaf het moment dat ik weer terug in Breslau was en als 'P rivé geleerde' aan de weg probeerde te timmeren heeft ze me heel veel geholpen. Ze was mijn onderzoeksassistent en kopiist, een vergeten term voor iemand die teksten, muziek of documenten kopieert of overschrijft. Ook deed ze veel van mijn correspondentie, waar ook een stuk zakelijkheid bewaakt moest worden. We waren een hecht team.

Maar ze was ook mijn moeder. Ziekelijke en hypochondrische filosoof die ik was, ze beschermde me tegen de praktische beslommeringen van het dagelijks leven. Vaak hield ze me de spiegel voor dat ik me aanstelde en niet zo moest zeuren, drentelen en drenzen. Als haar inschatting was dat er echt iets met me aan de hand was, zorgde ze voor me: "Daar ben je moeder voor", was dan haar gevleugelde uitspraak.

Mijn moeder is gestorven in 1792. Ik was net 50 geworden. Ik merkte direct hoe belangrijk ze voor me was, niet alleen als moeder, vooral ook als mijn steun en toeverlaat in mijn werk. Vanaf het moment van haar overlijden begonnen de krabbels en paperassen zich op te stapelen. De hoeveelheid 'ruwe aantekeningen' werd steeds groter, de stapels steeds hoger. Het overzicht steeds minder.

Toen ik in 1798 overleed hebben de mensen die zich over mijn nalatenschap moesten ontfermen er een hele kluif aan gehad om alles te ordenen en tot publiceerbare werken te komen. Dat is uiteindelijk gelukt, maar ja, toen kwam meteen het moment dat er eigenlijk niemand meer op mijn werk zat wachten. Zo gaat dat.

Als ik van heel hoog in de lucht op mijn leven terugkijk dan heeft - van iedereen - mijn moeder de meeste invloed op mij uitgeoefend en mij ook het meeste bijgestaan; een leven lang.

Ik denk dat de afhankelijkheid van mijn moeder best uitzonderlijk genoemd kan worden. Toen had ik dat niet zo in de gaten. Nu zie ik dat het uitzonderlijk was. Misschien ook wel een beetje ongezond uitzonderlijk.

Helder voor mij is dat de manier waarop ze me opgevoed heeft een van de redenen is waarom mijn filosofie zo sterk gericht gebleven is op burgerlijke deugden, gematigdheid en praktische moraal; vooral vanaf het moment dat ik in 1772 weer thuis ging wonen en dagelijks met haar aan het werk was. Tegelijk heeft mij dat ook focus gegeven en heeft me gemaakt tot wie ik ben.

Daarom uit de grond van mijn hart, een beetje klef: "Mutti, bedankt!"

Mijn populariteit als 'Popular'-filosoof

Sun, 21 Jun 2026 18:16:49 GMT

Mijn populariteit als 'Popular'-filosoof

Ik weet nog dat ik in de laatste jaren voor mijn dood (1798) binnen de Pruisische filosofie-scene ‘hot’ was. Zelfs de grote Kant heeft mij in zijn voorwoord van zijn werk ‘De metafysica van de zeden’ (verschenen in 1797) een filosoof in de ‘echte zin van het woord’ genoemd. Wow!

Inmiddels weet ik dat het na mijn dood met mijn ‘naam en faam’ snel bergafwaarts is gegaan is. Na het ‘hot’ was ik heel snel ook weer ‘not’. Ook mijn boeken waren niet meer aan de straatstenen te slijten. Zelfs de Ramsh wilde ze niet.

De filosoof Friedrich Schlegel deelde de genadeklap uit. Schlegel was aan het begin van de 19e eeuw een gevierd filosoof, kopstuk van de Romantiek en boegbeeld van het Duits Idealisme.

Hij behoorde, samen met o.a. de filosofen Schleiermacher en Schelling, tot een netwerk van vrienden, denkers en schrijvers. De groep had zich rond 1795–1800 in en rond de universiteitsstad Jena verzameld. Ze waren jong en wild, en hadden de ambitie de wereld van de literatuur en de filosofie op de kop te zetten en te herwaarderen.

In zijn verhandeling uit 1812 over ‘de geschiedenis van de oude en de nieuwe literatuur’ bestempelde Schelling de filosofen en auteurs als ‘Oud’, die zich 1) baseerden op de Griekse en Romeinse Klassieken en 2) zich hebben laten beïnvloeden door de Engelse en Schotse Verlichting. Dit tweede punt vraagt misschien een korte toelichting.

De door Schelling bedoelde Engelse en Schotse filosofen werden ook wel de ‘Empiristen’ genoemd. Deze ‘Empiristen’ stelden dat je alleen via momenten van ervaring (de empirie) tot kennis van iets kon komen. Dit stond lijnrecht tegenover het standpunt van het Duits Idealisme, dat juist als reactie op het Empirisme was ontstaan.

De Duitse Idealisten erkenden het belang van ervaring, maar verwierpen het idee dat alle kennis uit ervaring voortkomt. Empirische wetenschap leverde gegevens, maar niet het diepste begrip van hun samenhang. Het diepste begrip van samenhang en kennis kon alleen verstandelijk via de rede tot stand komen, aldus Schelling en kompanen.

En wat had dit alles nu met mij te maken? In de ogen van Schlegel was ik zowel sterk beïnvloed door de oude Klassieken als door de Schotse empiristen. Twee keer fout dus. Dus werd ik weggezet als één de ‘oudjes’, en niet meer interessant. Hij had zelfs een begrip bedacht om mijn filosofie mee te diskwalificeren, ‘Garvianisme’. Ik was toen al een tijd dood en dus kansloos.

Als filosoof heb ik mijn ‘moment of fame’ gehad, een ongekende populariteit, snel gevolgd dood en vergeten. Ik heb, ego als ik toch ook ben, de verleiding niet kunnen weerstaan om een kijkje te nemen in het monumentale werk van Bertrand Russel ‘Geschiedenis van de Westerse filosofie, vanuit de politieke en sociale omstandigheden van de Griekse Oudheid tot in de twintigste eeuw’. Het werk verscheen in 1945 en telt ruim 900 pagina’s! Je raadt het al, denk ik, mijn naam komt er niet in voor. Schelling en Kant wel.

Tot zover mijn eigen populariteit. Eigenlijk is ‘populariteit’ best een boeiend begrip. Tot hier in de tekst hebben we het begrip populariteit gebruikt in de betekenis dat veel mensen mij waardeerden, bewonderden, volgden of aandacht gegeven hebben. Dat ik ‘Hot’ was.

Popular Philosophie

En nu kan het een beetje lastig worden en een woordspelletje lijken. Ik was populair als ‘ Popular Philosoph ’ (dit is een Duits begrip). “Wat de piep!”, werd bedoeld met ‘ Popular Philosoph ’?

Het begrip is in het midden van de 18 ^e eeuw ontstaan. Ik voel me ook één van de mensen die het begrip verder de wereld in geholpen hebben. Het begrip ‘ Popular ’ vindt diens oorsprong in de traditie van de retoriek (de kunde van welsprekendheid) en gaat terug op Aristoteles. Het betekent zoveel als een voor het gewone verstand geschikte, eenvoudige en begrijpelijke manier van presenteren.

Het begrip werd gebruikt door mensen die filosofie begrijpelijk wilden maken voor de grote groep goed opgeleide burgers. Mijn mentor en vriend Gellert aan de uni van Leipzig had ook een dergelijke stijl om met filosofie om te gaan. Ik voel me ook één van de mensen die het begrip verder de wereld in geholpen heeft.

Als ‘ Popular ’ filosofen wilden we de filosofie onder de mensen brengen en niet in de muffe kamertjes van de wetenschappers houden, met hun kleine academische kring van ‘wat zijn we toch goed bezig met elkaar’.

We zagen het als een essentieel onderdeel van de Verlichting om de filosofie breed onder de burgerij te brengen. Daarvoor was het nodig om laagdrempelig te schrijven en geen moeilijke woorden te gebruiken.

In die zin was onze aanpak van de filosofie ook weer een reactie op het doorgeslagen rationalisme van bijvoorbeeld de filosofen Liebniz en Wolff; dat alles en alles alleen maar rationaliteit is, geen natuur, geen ervaring, alleen maar denken-denken-denken, verstand-verstand-verstand.

Dat de academische wereld op ons reageerde door ons te bestempelen als ‘dames filosofen’, ‘hof filosofen’ of ‘salon filosofen’ zegt meer iets over het protectionisme en de hooghartigheid van hen, dan over ons.

Om het begrip meer praktische betekenis te geven hebben we het destijds ook benoemd als ‘filosofie voor de wereld’, filosofie voor ‘hoe te leven’ of levenskunst. Doel was om mensen tot nadenken te bewegen over het leven, en hoe te zijn en te handelen binnen de samenleving waarin men woonde, werkte en liefhad.

Achteraf begrijp ik volkomen dat de academische filosofische wereld ons als tweederangs heeft weggezet. Het ging er in de academische wereld destijds om dat je als filosoof vooral abstract moest zijn en de wereld en de buiten-/bovenwereld als systeem kloppend moest krijgen door de rede en het verstand. Men noemde dat ‘systeemfilosofie’.

Ik heb inmiddels begrepen dat dit idee van ‘systeemfilosofie’ zich ook de hele 19 ^e eeuw heeft laten gelden. Zelfs de grote denker Friedrich Nietzsche werd eigenlijk door de academische wereld niet als filosoof gezien, omdat hij geen systeembenadering had.

De populariteit van filosofie als levenskunst

En dan vind ik het leuk te mogen constateren dat in de jaren 80 van de vorige eeuw de filosofie van de levenskunst weer nieuw leven ingeblazen is, ook weer populair geworden is en nog steeds is. Nu 40 jaar later zijn de werken over levenskunst nog steeds niet aan te slepen in de boekwinkels. Er verschijnen maandelijkse nieuwe titels.

Het is opnieuw een eigen genre, zowel in Nederland als Duitsland. In Duitsland is ‘ Popular Philosophie ’ zelfs een specifieke discipline bij sommige universiteiten. “Joehoe!”

En opnieuw grijpen de filosofen van de levenskunst terug naar denkbeelden van de oude Grieken en Romeinen. Vooral de stoïcijnse denkers zijn weer ‘hot’. “Schlegel, lekker puhh!”.

De oude Griekse filosoof Heraclitus had het al over de cycli van de natuur. Nietzsche had het over de eeuwige wederkeer. Het mag weer, de filosofie van de levenskunst! Alles komt weer terug, telkens weer.

En toch voelt het een beetje wrang. Het is duidelijk. Ik besef op welke plek ik in de geschiedenis van de filosofie terecht ben gekomen. Maar nee, ik berust daar niet langer in.

Ik wil mijn plek opeisen. Mijn plek als boegbeeld van de ‘ Popular Philosophie ’, als verkondiger van de filosofie van de levenskunst in de tijd van de Franse Revolutie, de tijd van de opkomst van de burgerij, de tijd dat men zich zorgen maakte over verstedelijking en arbeidsdeling.

Als ik om mij heen kijk is de wereld absoluut anders dan eind 18 ^e eeuw. En toch, de wereld is ook gelijk. Het gaat om mensen, om mensen die samen vorm moeten geven aan een samenleving.

En ja, ik denk dat ik met mijn inzichten van destijds nog best wat te melden heb. Ook nu. Juist nu, in een tijdsgewricht waarin we denken dat we alles voor de eerste keer meemaken en geen historisch besef meer hebben meegekregen. Nog van onze ouders, nog van het onderwijs. Juist nu!

Cruciaal kruispunt

Fri, 19 Jun 2026 11:48:17 GMT

Hoe de ontmoeting met de koning mijn leven heeft veranderd

Als je de gelegenheid neemt om op je leven terug te kijken, dan krijg je inzicht op de momenten die blijkbaar richtinggevend zijn geweest; momenten die achteraf cruciaal waren voor het verdere verloop van je wandeling door het leven.

Kierkegaard zou dit inzicht later als tegeltjeswijsheid formuleren via ' Het leven kan alleen achterwaarts begrepen worden, maar moet voorwaarts worden geleefd '. Overigens, ik hou van Kierkegaard. Naast de gedeelde zwakke gezondheid en ongelukkigheid in de liefde, hadden we het denk ik goed met elkaar kunnen vinden, als we in hetzelfde tijdsgewricht geleefd zouden hebben. Maar terug naar dat cruciale moment in mijn leven.

Het was in 1779. Ik was al weer 7 jaar weg bij de universiteit van Leipzig, woonde met mijn moeder in het ouderlijk huis en sleet mijn dagen als zogenoemde 'Privat Gelehter'. Dit betekende zoveel dat ik nog wel als geleerde bezig was, maar niet verbonden aan wat dan ook. In de periode tussen 1772 en 1779 had ik ook niet veel gepubliceerd. Toch bleek ik nog een beroemde 'zoon' van de stad Breslau te zijn.

Frederik de Grote (de koning van Pruissen) was in Breslau voor het voeren van onderhandelingen over een te bereiken vrede met Oostenrijk. Het was een gekke kwestie over heerschappij over Beieren met veel dreiging en weinig vechten. De kwestie in de geschiedenis ingegaan als de 'Kartoffelkrieg'. Stomme naam.

Frederik de Grote was een omstreden vorst. Hij had duidelijke beelden bij de Verlichting, componeerde kamermuziek en was een vriend van de Franse filosoof Voltaire. Voltaire kwam vaak bij hem over de vloer in Potsdam. Aan de andere kant was hij een briljant strateeg en een meedogenloze veroveraar met 'landje pik'. Onder zijn bewind is Pruisen ook echt Pruisen geworden, met een grote P. Het gebied waar ik woonde, Silezië, had hij al in 1740/1741 veroverd. Ik ben geboren in 1742. Daardoor ben ik een Pruis en geen Sileziër. Ik moet bekennen dat ik grote bewondering voor Frederik de Grote heb gehad. Ik voelde me dan ook vereerd om op audiëntie te mogen komen.

"Ik bied je als lezer tussentijds vast excuses aan. Ik zit nogal op de praatstoel vandaag."

Frederik wilde niet alleen een beetje 'klatsch & tratsch' babbelen. Hij had een serieuze vraag aan me. Hij vroeg me of ik een vertaling wilde maken van 'De Officiis'; het beroemde werk van Cicero over de plichten en fatsoen.

Ik had daar niet direct zin aan. Het betreffende werk was in de afgelopen 25 jaar al twee keer in het Duits vertaald geweest, en dat waren beide goede vertalingen. Frederik drong echter aan op een nieuwe vertaling van mijn hand. Ik had geen echte argumenten om dat verzoek, die opdracht, te weigeren.

Ik ben aan de slag gegaan, maar ik heb aan de vertaling wel mijn eigen draai gegeven; een twist die Frederik niet had zien aankomen, denk ik. Frederik zag in Cicero's 'De Officiis' een handboek voor staatsmanschap en burgerlijke deugd. Dus ter meerdere eer en glorie van zijn eigen koningschap.

Ik maakte er echter iets anders van: een uitvoerige moraalfilosofische beschouwing die de tekst toepaste op de moderne samenleving.

Bij het vertalen besefte ik dat Cicero zijn plichten en fatsoensnormen had gericht op de Romeinse samenleving van zijn tijd en vanuit zijn rol als staatsman. Ik wilde het gedachtegoed van Cicero projecteren op de actuele samenleving in Pruissen; een door en door burgelijke samenleving met een aristocratische toplaag.

Ik was van mening dat Cicero onvoldoende aandacht had besteed aan de huiselijke en familiale plichten van de mensen als burger van een samenleving. Dit betekende echter niet dat ik het handelen van de burger beperkte tot de privésfeer, waar men economisch productief kon zijn en zich uitsluitend met zijn eigen Bildung (zelfvorming) bezighield.

Integendeel, volgens mij zijn nuttige burgers juist degenen die zich inzetten voor maatschappelijke omgang (sociability) en politieke betrokkenheid, die veel breder is dan in de tijd van Cicero zelf.

En dan nog een twist. Ik stelde dat morele handelingen niet alleen worden beoordeeld naar hun motieven (zoals Kant beweerde), maar ook naar hun gevolgen voor de samenleving als geheel (het standpunt van utilisten als Bentham).

Het resultaat was dus een vertaling, die niet alleen een vertaling in taal was maar nadrukkelijk ook een vertaling in de tijd en aansloot op de Pruisische samenleving van dat moment.

Ik had het boek in 1783 af. Het is in 1784 gepubliceerd. Frederik was er in eerste instantie bedenkelijk over. Het was niet helemaal zoals verwacht. Maar als verlicht vorst zag hij toch ook echt de meerwaarde voor het brengen van de ideeën van de Verlichting onder zijn burgers. Ik heb er een jaarlijkse toelage van Frederik aan overgehouden.

Daarnaast bleek het boek heeeeeel populair en beleefde herdruk na herdruk. Ook begreep ik dat Immanuel Kant, de grote Kant, door dit boek is beïnvloed in zijn denken over de plichten en zeden. Ook dat voelde goed.

Achteraf is dit mijn meest populaire werk geweest en heeft het mij weer een nieuwe impuls gegeven tot denken en schrijven, met als centraal thema: 'Hoe moet een mens handelen binnen de samenleving waarin hij woont, werkt en lief heeft'. Een mens tussen mensen.

Dat alles viel toen nog onder de filosofie. Later heeft men voor deze thematiek een eigen discipline bedacht: de sociologie. Maar daarover een andere keer meer.

De dansbeer

Tue, 16 Jun 2026 18:20:01 GMT

D e dansbeer - een vertelling

Ik ben in 1766 afgestudeerd aan de universiteit van Halle, als magister Filosofie. Direct daarna ben ik verhuisd naar Leipzig, dat ongeveer 40 kilometer verderop ligt. Ik ben daar gaan werken aan de universiteit van Leipzig.

Aan de uni kreeg ik een mentor toegewezen; Christian Fürchtegott Gellert. Zijn tweede voornaam vind ik nog steeds heel bijzonder. Het klikte meteen tussen ons, ondanks het zeer grote leeftijdsverschil. Gellert was in 1715 geboren en was al sinds 1734! (langer dan ik oud was) aan de uni van Leipzig verbonden, eerst als student, daarna als leraar en sinds 1751 als professor Filosofie. Het klikte zo goed dat ik ook bij hem in huis mocht wonen.

Helaas heeft onze vriendschap niet lang mogen duren. Gellert is in 1769 overleden. Desondanks was onze korte vriendschap hecht en heeft hij veel invloed op mijn verdere ontwikkeling gehad.

Gellert zag in mij een veelbelovend talent, daar hebben we het open en eerlijk over gehad, en stimuleerde mijn ontwikkeling als schrijver en filosoof. Ik ben hem daar nog steeds dankbaar voor. Hij was het ook die mij geïntroduceerd heeft in de intellectuele kringen van Leipzig.

Gellert stond bekend om zijn heldere, toegankelijke en moreel georiënteerde schrijfstijl. Die invloed is duidelijk zichtbaar in mijn eigen werk. Blijkbaar was ik een spons die alles opzoog wat hij deed en hoe hij het deed. Ook ben ik Gellerts ideaal van een populariserende filosofie trouw gebleven. Aldus Gellert moest filosofie begrijpelijk zijn voor ontwikkelde burgers en gericht zijn op praktische levenswijsheid.

Naast filosoof was Gellert ook schrijver. Hij was een van de meest gelezen auteurs van zijn tijd. Bovendien was hij vermaard voor zijn colleges over poëzie en moraal; hij trok letterlijk volle zalen. Zijn verhalen hadden altijd een kwinkslag naar de manier waarop mensen met elkaar omgaan, naar deugden en ondeugden. Hij bracht dat vaak ironisch, maar met een duidelijke boodschap. Zijn verhalen zijn in de 19e eeuw samengebracht in het boek 'Fabels en vertellingen'.

Om een idee te geven van zijn werk neem ik hieronder de fabel van 'de dansbeer' op. Het is een van zijn beroemdste fabels. Ik heb de Duitse rijm losgelaten, zodat de vertelling zelf meer tot diens recht komt.

De dansbeer

Vrije Nederlandse vertaling van Christian Fürchtegott Gellert

Een beer die lange tijd zijn brood had moeten verdienen
door voor mensen te dansen,
wist te ontsnappen en zocht als eerste toevlucht
het bos van zijn soortgenoten op.

De beren begroetten hem met broederlijke omhelzingen
en bromden verheugd door het woud.
Waar de ene beer de andere tegenkwam, klonk het:
‘Petz is weer terug!’

De beer vertelde daarop
welke avonturen hij in vreemde landen had beleefd,
wat hij had gezien, gehoord en gedaan.
En toen het gesprek op dansen kwam,
begon hij – alsof hij nog altijd aan de ketting liep –
fraai op Poolse wijze te dansen.

De andere beren, die hem zo op twee poten zagen,
bewonderden de lenigheid van zijn bewegingen.
Maar toen zij hem probeerden na te doen,
bleken hun pogingen vergeefs.
Geen van hen kon zijn kunst evenaren.

Daarop sloeg hun bewondering om in afgunst.
Ze riepen:
‘Weg met jou! Dwaas!
Wil jij soms slimmer zijn dan wij?’
En ze joegen hem uit hun midden.

Zo gaat het vaak ook onder mensen:
wie door ervaring iets heeft geleerd
en daardoor boven zijn omgeving uitsteekt,
wordt eerder benijd dan geprezen.
Veel mensen verdragen geen meerdere;
zij verwerpen liever de bekwaamste
dan dat zij erkennen dat hij iets kan
wat zij zelf niet beheersen.

De moraal van Gellerts fabel is subtiel: niet de dansbeer is belachelijk, maar de afgunst van de gemeenschap, die eerst bewondert en vervolgens degene verstoot die haar eigen beperkingen zichtbaar maakt. Daarmee levert Gellert een psychologisch scherpe observatie over conformisme en jaloezie.

In mijn beeld zit er ook nog een tweede laag in deze fabel. De beer heeft in zijn gevangenschap moeten dansen als attractie voor de mensen. Maar ook nadat hij is ontsnapt en weer vrij is, blijft hij dansen. Hij blijft doen wat hij ook in zijn gevangenschap deed. Volgens mij kan hier een heel mooi filosofisch gesprek over gevoerd worden; over vrijheid, over gewoonten, over het ontwikkelen van vaardigheden terwijl je geketend bent. Zijn we in staat vrij te zijn?

Tot zover de korte introductie op het werk van mijn mentor en vriend Christian .

Kant en ik

Sat, 13 Jun 2026 22:19:05 GMT

De wijze waarop Kant en ik elkaar beïnvloed hebben

Immanuel Kant en ik hebben een speciale band met elkaar gehad. We hebben elkaar nooit in levende lijve ontmoet. Kant woonde in Koningsbergen, in het noordoosten in Pruissen, aan de kust van de Oostzee. Ik woonde in Breslau, ongeveer 650 kilometer daarvandaan, in het binnenland. Beide waren we honkvast en kwamen eigenlijk nooit onze stad uit. We kenden elkaar via publicaties en hoe we op elkaars werk reageerden.

Ik respecteerde Kant om de breedte en diepgang van zijn werk. Hij was wat men noemde een 'systeemfilosoof'; een filosoof die de hele wereld en wat daarbuiten is in een groot kloppend geheel met elkaar wilde verbinden. In de ogen van Kant was ik aanvankelijk een soort van 'damesfilosoof'; een filosoof die zich er wat gemakkelijk vanaf maakte, aan de oppervlakte bleef en popiejopie schreef voor de gegoede burgerij, die in de salons dan over mijn werk kon babbelen.

Overigens, het begrip 'damesfilosoof' kan anno nu absoluut niet meer gebruikt worden, tenzij je jezelf tot de manosfeer rekent. En dan nog; het begrip is belachelijk denigrerend. Dat werd destijds ook al wel een beetje gevoeld.

Daarom ben in de geschiedenis ingegaan als vertegenwoordiger van de zogeheten ' Popularphilosophie '. Kant, als systeemfilosoof, is de tijd ingegaan als het boegbeeld van de Duitse Verlichting en het Duits Idealisme.

En toch, ik heb het beeld dat ik ook in Kant zit, dat ik Kant in zijn denken beïnvloed heb. Ik leg graag mijn kant van het verhaal uit. Ik weet inmiddels van Nietzsche dat er geen waarheid is, dat alles perspectief is. Hier dus mijn perspectief.

Het begon, wat mij betreft, in 1781 met de publicatie van Kants boek 'Kritiek van de zuivere rede'. Ik vond dat een onbegrijpelijk boek. Ik heb daar destijds een recensie over geschreven en ik was niet de enige die kritiek op het werk had. Kant was hierover nogal verbolgen. Aan ego had hij geen gebrek. En hoewel hij mij dan verweet een damesfilosoof te zijn die voor het grote publiek schreef. Ik vond dat hij dan misschien wel een goede filosoof was; hij was in ieder geval een slechte schrijver.

Leuk was dan wel weer dat Kant het zich niet over zijn kant had laten gaan en zijn hele theorie over de zuivere rede op een meer toegankelijke manier op was gaan schrijven in de 'Prolegomena'. Dit boek was absoluut beter leesbaar, maar zijn theorie bleef even academisch onbegrijpelijk.

Een tweede moment was mijn publicatie in 1783 van de vertaling van Cicero's "Over de plichten" (de Officiis). In dit boek vertaalde ik Cicero's beroemde boek over plichten, deugden en burgerschap naar het Duits en voegde er uitgebreide filosofische commentaren aan toe, gericht op de Pruisische samenleving van dat moment. Achteraf gezien is dit mijn meest succesvolle publicatie geweest. De publicatie had ook veel invloed op het denken over moraal, ook bij Kant zoals ik later heb beseft.

Kant heeft mijn boek erg gewaardeerd, heb ik begrepen. Ik denk ook dat het heeft bijgedragen aan zijn idee van de Categorisch Imperatief, waar hij ook veel roem aan te danken heeft gehad. Kant had het idee van de Categorisch Imperatief opgenomen in zijn boek 'Fundering van de metafysica van de zeden' uit 1784. Een jaar na het verschijnen van mijn vertaling van Cicero.

Toen in 1797 - uiteindelijk - Kants boek 'Metafysica van de zeden' verscheen constateerde ik dat daar veel in verwerkt zat wat diens wortels had in Cicero en in mijn vertaling van destijds. Ik waardeer het dat Kant mij in het voorwoord van het boek expliciet heeft genoemd en heeft aangegeven dat ik (Garve) een 'filosoof in de echte zin van het woord' was.

Of het oprechte waardering was of een indekken vooraf en mij mild probeerde te stemmen; ik weet het niet. Wel bleef Kant voor mij ook in dit boek veel te abstract en veel te veel vanuit de ratio redeneren.

Voor mij was dat mede aanleiding om het thema moraal nog een keer bij de kop te pakken.

In 1798 publiceerde ik, vlak voor mijn dood, het boek " Übersicht der vornehmsten Principien der Sittenlehre". In dit boek gaf ik een historisch overzicht van de ontwikkeling van het denken over zeden en de moraal. Ik weet niet hoe Kant dit werk beoordeeld heeft. Ik heb het niet meer mee mogen maken.

Kant was een groot en abstract denker; absoluut. Ik heb veel respect voor hem gehad. We hadden echter een verschillend idee over de rol van filosofie in het leven. Mijn insteek is altijd geweest; wat heb ik eraan in mijn leven van alledag. Het moet praktisch en laagdrempelig zijn. Vooral niet wetenschappelijk en academisch; dat vooral niet.

Garves Blog

Over balans en middelmatigheid

Over balans en middelmatigheid

De geometrie van de dag

De geometrie van de dag

1. In-den-Tag-hinein-leben

2. Einordnen

3. Ausklingen

Ons huwelijk - het boek

Ons huwelijk - het boek

Het boek

Hoe zou Garve naar dit boek kijken?

Over besluiteloosheid

Over besluiteloosheid

Over besluiteloosheid

Tenslotte

André Suarès’ Dostojewski

Meelezen door de ogen van Etty

Over het schrijven van brieven

Over het schrijven van brieven

De opkomst van de briefcultuur

Voorbeeld oubollig taalgebruik

De zeven elementen voor een goede brief

Vertaler of filosoof

Vertaler of filosoof

1 e helft 18 e eeuw

Frederik de Grote aan de macht

Ik als filosoof en als vertaler

Reconstruerend denken

Commentaar in de vorm van een kritiek

Vertalen naar de geest

De vertaling van mijn werk

Over het voeden van verlangen

Over het voeden van verlangen

Het oog is ons belangrijkste zintuig

Kijken wekt verlangen op

Garve nog steeds actueel

Garve's brede filosofische betekenis

Een persoonlijke reflectie (voor wie dit lezen wil)

Waarom 'Over de mode' nog steeds actueel is

Waarom 'Over de mode' nog steeds actueel is!

De wereld is veranderd en toch ook weer niet

Parabel van de houtsnijder

Parabel van de houtsnijder

Anna Catharina - mijn moeder

Anna Catharina - mijn moeder

Mijn populariteit als 'Popular'-filosoof

Mijn populariteit als 'Popular'-filosoof

Cruciaal kruispunt

Hoe de ontmoeting met de koning mijn leven heeft veranderd

De dansbeer

De dansbeer

Kant en ik

De wijze waarop Kant en ik elkaar beïnvloed hebben

1 ^e helft 18 ^e eeuw