Brieven aan een vriendin

'Christian Garves vertraute Briefe an eine Freundin' (1801)

Garve overleed in 1798. Hij was 56. Hij was op dat moment een gevierd filosoof in het genre ‘levenskunst’; praktische filosofie voor de dagelijkse dag. Deze populariteit is ook af te meten aan de grote hoeveelheid werken die na zijn dood nog zijn uitgebracht. Het leek wel of iedereen nog een graantje mee wilde pikken van zijn succes.

Zo ook de uitgave ‘Christian Garves vertraute Briefe an eine Freundin’ dat in 1801 werd uitgegeven. Het boek bevat de brieven die Christian in 1767 en 1768 schreef aan zijn goede vriendin Wilhemine Zietzmann, die met haar man (een advocaat) en dochtertje in Leipzig woonde.

Christian had Wilhelmine en haar man ook in Leipzig ontmoet, waar hij sinds 1766 woonde, bij zijn mentor en goede vriend Gellert. Het was ook Gellert die Christian geïntroduceerd had in de academische en de meer welgestelde kringen van Leipzig. En daar had Christian Wilhelmine en haar man leren kennen. Blijkbaar klikte het tussen hen zodanig dat daaruit een vriendschap was ontstaan.

‘Christian Garves vertraute Briefe an eine Freundin’

De uitgave ‘Christian Garves vertraute Briefe an eine Freundin’ bevat de 38 brieven die Christian in de periode 1767-1768 aan Wilhelmine geschreven heeft. In die periode was Chistian weer terug bij zijn moeder in Breslau. Zij wilde hem weer graag om zich heen hebben om zich gesteund te voelen.

De uitgave bevat geen brieven van Wilhelmine aan Christian. Die waren natuurlijk bewust weggelaten. Het ging bij de uitgave om inzicht te krijgen in de psyche van Christian. Nogmaals, ik heb het idee dat het gewoon de bedoeling was om zijn populariteit impulsen te blijven geven en er ook nog iets aan te verdienen.

Het toevoegen van het woord ‘vertraute’ (vertrouwelijk) was 100% marketing. Het was algemeen bekend dat Christian niet getrouwd geweest was en er ook geen uitgebreid, of zelfs maar beperkt, liefdesleven op na had gehouden. Dat er dus brieven beschikbaar kwamen van Christian aan een vriendin, en dan ook nog vertrouwelijke brieven, dat moest natuurlijk de nieuwsgierigheid opwekken. Tenminste, dat gevoel houd ik er aan over.

Vertrouwelijk is relatief

Na het lezen van de brieven besef ik weer hoe relatief begrippen als vertrouwelijk zijn. Ja, we krijgen een stukje inzicht in de persoon Garve, die hij zorgvuldig uit zijn boeken had weg weten te houden. Nee, het zijn absoluut geen teksten waar Jan Wolkers rode oortjes van gekregen zou hebben. Verre van zelfs.

Waar gaan de brieven over? Mijn afdronk is dat er in de brieven drie rode draden zijn. Ik noem het getal drie, omdat ik, net als Christian, vanuit de retorica heb meegekregen dat het getal een soort heilig getal is om dingen uiteen te zetten.

De dikke rode draad door de brieven heen is de vriendschap die Christian voor Wilhelmine voelt en het aspect van liefde dat bij die vriendschap hoort. Het gaat daarbij niet om amoureuze liefde, niet om een geheime liefde, niet om twee geliefden die elkaar via de taal in vervoering brengen. Nee, dat allemaal niet.

Christian geeft aan dat hij de brieven van Wilhelmine ook door zijn moeder laat lezen en dat hij de hartelijke groeten van zijn moeder moet doen. Zelf doet hij in de brieven ook de hartelijke groeten aan Wilhelmine’s man en dochtertje. Het gaat dus om de vriendschap tussen hen beide.

En toch staat in veel brieven het begrip liefde centraal. Christian geeft zijn gedachten aan het papier prijs over de manier waarop liefde binnen vriendschap tot uiting komt en hoe hij liefde ziet tussen twee vrienden (met de spanning dat het om een man en een vrouw gaat) versus de liefde tussen de man en vrouw binnen het huwelijk.

Uit de brieven van Christian blijkt duidelijk dat hij en Wilhemine van mening verschillen. Soms geeft dat aanleiding om in zijn brieven twijfel te uiten of de vriendschappelijke gevoelens wel wederzijds zijn.

Twijfel

Die ‘twijfel’ is een tweede rode draad door de brieven heen. Het gaat dan in eerste instantie over de twijfel die Christian heeft inzake de gevoelens van Wilhelmine voor hem. Hij vraagt in veel brieven expliciet om bevestiging. Soms ook is hij ronduit boos en/of verdrietig dat zij te weinig van haar gevoelens voor hem aan hem laat zien.

Maar dat gevoel van twijfel is breder. Hij twijfelt over zijn verblijf bij zijn moeder in Breslau. Hij twijfelt over wat voor werk hij wil doen, wat voor baan hij wil nemen, welke acties hij moet nemen. En steeds weer lees je dat zijn relatie met zijn moeder, de claim die zij op hem legt, daar een belangrijke factor in speelt. Het zou ook zo maar kunnen zijn dat die twijfel bij hem geleid heeft tot een soort verlamming om tot persoonlijk leiderschap te komen. En dan komen we bij de derde rode draad.

Dagen van luie lichtheid

Een derde rode draad is het inkijkje dat de brieven geven in de dagelijkse beslommeringen in huize Garve. Dat wordt niet gekend door bruis. Christian geeft aan iedere dag rond 8 uur op te staan en rustig aan de dag te beginnen. Vervolgens drinkt hij met zijn moeder een kopje thee, tot ongeveer 10 uur.

Daarna gaat hij twee uur aan het werk. Om twaalf uur is het tijd voor de lunch. Aansluitend gaat hij een half uur piano spelen. Het is dan ongeveer 14 uur, tijd voor een wandeling of het afleggen van een visite. Begin van de avond is er dan weer een maaltijd met aansluitend een gezellig samenzijn. En weer naar bed.

Er is veel gepieker over wat hij wil en wat hij moet. Uit de brieven komt duidelijk naar voren dat hij het leven in Leipzig mist en Breslau heel erg saai vindt. Een paar keer komt naar voren dat hij eigenlijk naar Leipzig wil verhuizen, samen met zijn moeder. Maar het rekensommetje is snel gemaakt.

De huizen in Leipzig zijn twee keer zo duur als in Breslau. Het huis in Breslau verkopen en in Leipzig iets vergelijkbaars kopen is uitgesloten. Dat wil hij zijn moeder niet aandoen en zij haarzelf ook niet. Dus een Nogo.

Gebrek aan zelfvertrouwen

Iets anders dat opvalt is het gebrek aan zelfvertrouwen van Christian. Hij is zich duidelijk bewust van zijn plek binnen de samenleving; hij behoort tot de klasse van de burgerij en wil graag een beetje hogerop komen. Niet vergeten dat hij ook nog pas 25 is.

Hij kijkt op tegen mannen van rang en stand en voelt zich daarbij duidelijk de onderliggende partij. Een kenmerkend voorbeeld hiervan ontvouwt zich over meerdere brieven heen. Hij schrijft dat hij gevraagd is voor een functie bij een minister, een functie waarbij hij veel mag reizen. Later blijkt dat hij eigenlijk gevraagd is of hij iemand wist die voor die functie geschikt zou zijn en dat hij toen zichzelf heeft voorgesteld.

De betreffende heer heeft toen aangegeven dat hij Christian bij de minister voor zou dragen. Vervolgens zijn er weken overheen gegaan dat Christian niets hoorde en letterlijk vol verwachting dagelijks uitkeek naar de brief van de minister, die maar niet kwam.

Op een goede dag kwam de betreffende heer naar Christian met de mededeling dat hij nu direct mee moest naar de minister, die in de stad was en hem kon ontvangen. Christian trok zijn beste pak aan. Wat bleek? Het was een soort algemeen vragenuurtje, met vele wachtenden voor hem. De minister had uiteindelijk geen tijd voor hem en nodigde hem uit voor het eten later die dag.

Opnieuw was daar een grote groep aan tafel. Het was een etentje dat drie uur duurde. Er werden veel onderwerpen besproken waar Christian niets van begreep. Hij heeft gedurende het hele samenzijn geen woord gezegd, niets durven zeggen. Daarna heeft hij nooit meer iets over de kwestie gehoord, laat staan durven vragen.

Best wel sneu eigenlijk.