Over eenzaamheid

Perspectief van een ervaringsdeskundige

Inleiding

Ik volg de artikelen op de website van Garve al een tijdje met interesse. Met het laatste artikel over ‘Gezelschap en eenzaamheid’ voel ik de behoefte om via een eigen artikel te reageren.

Ik ben van mening dat de heer Garve het zich iets te gemakkelijk maakt met de manier waarop hij het begrip ‘eenzaamheid’ definieert; als het afwezig zijn van gezelschap. Hoewel dit niet onwaar is, is het wel heel eenzijdig. Te eenzijdig.

Eenzaamheid heeft voor mij veel meer lagen dan alleen de afwezigheid van andere mensen. Ik denk dat ik op het gebied van eenzaamheid de nodige ervaring heb opgedaan. Ik mag mezelf wel dé ervaringsdeskundige bij uitstek noemen.

Even voor de mensen die mij niet kennen of alleen van naam. Mijn naam is Friedrich Nietzsche, geboren in 1844, overleden in 1900. Ik ben de geschiedenis ingegaan als filosoof, een omstreden filosoof dat ook, maar daar wil ik het nu niet over hebben.

Het gaat nu over het begrip eenzaamheid. De laatste 12 jaar van mijn leven, na mijn psychische ineenstorting in Turijn januari 1889, heb ik in volstrekte mentale eenzaamheid geleefd. Het was voor mij niet meer mogelijk om op een zinnige manier contact te maken met de mensen en de wereld om mij heen en omgekeerd, de wereld kon geen manieren meer vinden om contact met mij te maken.

In de 13 jaar daarvoor, van 1876 tot en met 1888, heb ik rondgezworven door Zwitserland, Frankrijk en Italië, met af en toe een bezoek aan Leipzig of Naumburg, waar mijn moeder en zuster woonden. Vergezeld van een koffer met boeken was ik in die jaren steeds op zoek naar de plek waar het voor mijn gestel goed toeven was.

Ik leefde van een klein pensioen van de universiteit van Bazel, net genoeg om mijn nomadenbestaan mee te kunnen betalen. Het kwam er op neer dat ik kleine shabby kamertjes huurde en zuinig aan deed met eten.

Af en toe kwam mijn zuster naar me toe of een goede vriend, om me te helpen met lezen en schrijven. Mijn gezondheid was heel belabberd, veel migraine en veel last van de ingewanden. En dan mijn ogen, die gingen steeds verder achteruit. Er waren momenten dat 7/8 van mijn zichtvermogen me in de steek liet. Ik was bijna zo blind als een kip.

In de loop van die jaren nam het aantal vrienden gestaag af, met ieder nieuw werk dat ik publiceerde en dat niemand begreep. Direct contact voor een goed gesprek werd steeds zeldzamer. Mijn wandelingen in mijn uppie steeds langer.

Maar genoeg hierover. Het ging er mij om uit te leggen dat ik mij een ervaringsdeskundige mag vinden op het gebied van eenzaamheid. Misschien geeft bovengenoemde schets een soort van zielige indruk. Dat is niet de bedoeling. Ik zocht die eenzaamheid vaak ook bewust op; een soort mantra ‘Alleen, maar niet eenzaam’.

Het artikel van de heer Garve heeft me aan het denken gezet over de vormen van eenzaamheid die ik heb ervaren. Het is niet mijn stijl om op een gestructureerde manier te schrijven, zoals de heer Garve dat bij uitstek deed. Ik zal in mijn repliek een poging doen enigszins gestructureerd mijn punten op een rij te zetten.

Als ik reflecteer over het thema dan komt ik tot zeven vormen van eenzaamheid, die ik heb ervaren. Ik weet dat de heer Garve gek is op het getal drie; alles in drie. Ik ben een beetje rebels; ik gebruik het getal zeven als magisch getal, zoals ook vaak in de Angelsaksische wereld (Engeland en de VS) gebruikt wordt als antwoord op alle vragen.

Zeven vormen van eenzaamheid

Ik onderscheid de volgende vormen van eenzaamheid:

1.     Vruchtbare eenzaamheid

Ik sluit bij de heer Garve aan dat wie voortdurend tussen anderen leeft, ongemerkt hun waarden, moraal en meningen overneemt. Een denker, kunstenaar of filosoof moet zich daarom regelmatig terugtrekken uit het gezelschap. Eenzaamheid is voor mij voorwaarde voor het kunnen ontstaan van een onafhankelijke geest. Ik noemde dat ook wel een ‘vrije geest’.

Je moet daarvoor echt fysiek en mentaal afstand nemen van de massa, de meute. Je moet in een stille omgeving zijn om ruimte te kunnen maken voor zelfonderzoek en de ontwikkeling van je eigen waarden. Ik ben zelf de maat van de dingen!

Ik heb dat ook proberen duidelijk te maken in mijn werk ‘Aldus sprak Zarathoestra’. Zarathoestra heeft zich eerst jarenlang teruggetrokken in de bergen, voordat hij terugkeert naar de mensen. Eenzaamheid is daarin geen vlucht, maar voorbereiding.

2.     Aristocratische eenzaamheid

Ik doel hier niet op aristocratisch als klasse in de samenleving. Die adellijke klasse was in mijn tijd al een stuk geslonken en van minder gewicht dan in de dagen van de heer Garve. Ik heb het begrip aristocraat gebruikt in de zin van een soort ‘hogere mens’. Een mens die intellectueel en moreel onafhankelijk is van de middelmaat, de grote gemene deler.

Een positie waarbij hij eenzaam is, juist omdat hij fundamenteel anders is dan de meerderheid. Niet uit arrogantie, maar omdat zijn waarden en levenshouding niet meer samenvallen met die van de kudde.

Zijn afzondering is als het ware onvermijdelijk. Zijn eenzaamheid krijgt bijna het karakter van een lot. Een lot dat op veel onbegrip van anderen stuit, een onbegrip dat geleerd moet worden verdragen te kunnen worden.

3.     Existentiële eenzaamheid

Ik heb de eenzaamheid nooit geromantiseerd. Eenzaamheid heeft ook zijn donkere kanten. Wie, zoals ik gedaan heb, oude religieuze of morele overtuigingen los laat (ik verwijs naar mijn veel geciteerde uitspraak “God is dood”), verliest ook de vertrouwde gemeenschap die daarbij hoorde.

Ik heb in de loop der jaren door mijn uitspraken veel vrienden verloren. Ook heb ik zelf van veel mensen afscheid genomen, omdat ons denken niet meer op elkaar paste. Dit leidde tot sociaal isolement en dat gaf weer momenten van een diep gevoelde existentiële eenzaamheid.

Ik heb me enorm verlaten gevoeld. Ik heb vertwijfeling gevoeld. Ik weet dat ik vaste zekerheden moedwillig heb afgebroken. Ik ben ook de confrontatie daarover met mezelf aangegaan. Ik heb mezelf vast weten te houden, toen niemand het meer deed.

4.     Noodzakelijke eenzaamheid

Ik heb het aangaan van de eenzaamheid ook ervaren als noodzakelijk om mezelf te kunnen overwinnen. Wat bedoel ik daar mee? Wie zichzelf wil veranderen, wie boven zichzelf uit wil groeien, kan dat niet samen met anderen doen. De beslissende strijd vindt alleen plaats, kan alleen alleen plaatsvinden.

Deze vorm van eenzaamheid vereist moed. Je neemt verantwoordelijkheid om de kern van jou als mens aan te pakken en tot een hoger – maar onbekend – plan te brengen; het scheppen van een nieuw zelf.

5.     Decadente eenzaamheid

Tot nu toe lijkt het alsof alle vormen van eenzaamheid of positief zijn, noodzakelijk zijn, of beide. Dat is niet altijd het geval. Ik onderken ook een vorm van eenzaamheid die niet positief is. Ik koppel daar het begrip decadent aan, een graag door mij gebruikte term.

Ik maak daarvoor onderscheid tussen a) mensen die sterk genoeg zijn om vrijwillig alleen te zijn en vrijwillig de eenzaamheid op te zoeken en b) mensen die zich in eenzaamheid terugtrekken uit zwakte, angst of ressentiment, omdat ze de wereld niet meer zien zitten en daar ook niets meer aan willen doen.

Deze tweede groep zoekt de eenzaamheid niet op om geestelijk onafhankelijk te zijn, maar om geestelijk afstand te nemen van wat er in de wereld gebeurt. Hoewel het misschien een fijn gevoel geeft om je niets meer van de wereld aan te hoeven trekken, zie ik dat als teken van zwakte. Je zet hiermee niet alleen in jou de wereld stil, door het stilzetten van de wereld zet je ook je eigen ontwikkelpotentieel stil.

6.     Ritmische eenzaamheid

Ik ben het eens met de heer Garve dat het voor de ontwikkeling van je verstand goed is om af te kunnen wisselen tussen gezelschap en eenzaamheid. Het is niet goed voor een mens om permanent alleen te zijn, voor niemand niet.

In mijn beeld zouden eenzaamheid en gezelschap een soort ritme moeten hebben, een soort dans. Een dans van zich terugtrekken uit de wereld, inzicht verwerven door overdenken, terugkeren naar het gezelschap, inzichten uitwisselen, opnieuw vertrekken, een eeuwige wederkeer.

In mijn Zarathoestra komt dat ritme ook goed naar voren. Wie alleen maar tussen mensen leeft, verliest zichzelf; wie alleen maar alleen blijft, verstijfd, verstard.

7.     Ultieme eenzaamheid

En dan kom ik nu bij de zevende, de laatste vorm van eenzaamheid. In de Europese literatuur staat ‘de zevende’ vaak voor de laatste fase, de diepste graad, een toestand voorbij de gewone menselijke ervaring. Ook ik heb die ultieme eenzaamheid ervaren.

Het is niet de eenzaamheid van iemand die alleen is. Het is niet de eenzaamheid van de vormen 1 t/m 6. Het is de eenzaamheid van degene die zijn eigen waarden heeft geschapen en niemand meer boven zicht of naast zich heeft als autoriteit.

Het is de eenzaamheid die ik als Zarathoestra geformuleerd heb als: “nu begint mijn laatste eenzaamheid”. Dat was op een voor hem beslissend moment: hij had niet alleen afstand genomen van de massa, maar ook van zijn leerlingen en zelfs van de behoefte begrepen te worden.

Deze laatste eenzaamheid’, deze ‘ultieme eenzaamheid’ is geen sociale afzondering meer, maar een geestelijke toestand waarin ik als ‘de schepper’ volledig op mezelf ben aangewezen. 

Ten slotte

Ik hoop dat de heer Garve hier nog iets aan heeft in zijn verdere herleving van zijn werk ‘Gezelschap en eenzaamheid’. Eigenlijk ben ik wel benieuwd naar de mening van de heer Garve zelf over de typologie van eenzaamheid, die ik in het artikel naar voren heb gebracht. En iedereen weet; voor een polemiek ben ik altijd te porren.