De Russische ziel

Ik ben nu weer een tijdje onder de mensen. Ik probeer ook de berichtgeving over de wereld een beetje te volgen, te plaatsen en te begrijpen; het ‘nieuws’ heet dat en is er ieder uur op meerdere zenders. Jemig wat veel zenders! Waarom zoveel? Het valt me op dat het nieuws gedurende de dag eigenlijk weinig veranderd; dus eigen ‘geen nieuws’ is.

Wat ik daarbij echt schokkend vindt is hoe weinig historisch besef de westerse mens nog lijkt te hebben. Bijna niemand weet meer waar zhij vandaan gekomen is en hoe het komt dat zhij op deze manier naar de wereld kijkt, via die veel te vele zenders en dan ook nog dat internet, dat de hele wereld tot een boerendorp maakt.

Ik pak er een voorbeeld uit. Iets dat mij vandaag is opgevallen. Het gaat over Rusland. Met name over de dreiging die Rusland op Europa zou hebben en dat de landen in Europa zich dik in de schulden gaan steken met het kopen van wapens, vooral uit de Verenigde Staten (VS).

Ik heb, ook al was het letterlijk ver-van-mijn-bed, de onafhankelijkheidsstrijd van de VS nog meegemaakt, dat ze daar die Engelsen de zee in gejaagd hebben en voor zichzelf begonnen zijn. Het komt op mij over dat de VS nu het machtigste land op aarde is, in ieder geval vinden ze dat zelf.

Maar terug naar Rusland, dat in mijn tijd al Rusland was, toen een tijdje anders is gaan heten, nu weer Rusland is en hoe bang we daar voor gemaakt worden.

Even om geografisch de context te schetsen. Ik woonde in Breslau, een stad in Pruisen. Tegen het einde van de 18^e eeuw waren Pruisen en Rusland buurlanden. Hemelsbreed woonde ik ongeveer 200 kilometer van de Pruisisch-Russische grens. Dat was niet heel ver. Ook toen niet.

Mijn stelling is dat we dat land niet begrijpen. En het komt vaak voor dat als men iets niet begrijp, men er angstig voor is of angstig voor gemaakt kan worden. Wij, mensen uit de westerse landen van Europa, hebben onze wortels bij de oude Grieken. Maar vooral ook zijn we geworteld in het Romeinse Rijk.

De staatsinrichting, de wetgeving, de rechtspraak, zelfs het christendom is geworteld in het Romeinse Rijk. De waarden die wij belangrijk vinden, vooral het gevoel van rechtvaardigheid, het denken in rechten überhaupt, alles is er vanuit die oude Romeinen bij ons ingeramd.

Ik ben in 1783 in Pruisen als filosoof bekend geworden met een vertaling van ‘De plichten’ van Cicero. In die periode was er een brede opleving van de interesse in de oude Grieken en Romeinen. In de eeuwen daarvoor, bij de start van de Renaissance, was dat ook het geval. Op dit moment zijn die oude Griekse en Romeinse denkers ook weer ‘hot’.

Het Romeinse gedachtegoed is met de Europeanen die in de afgelopen eeuwen naar de VS gereisd zijn automatisch meegenomen. Ook de VS is doordesemd met Griekse en Romeinse wortels.

Rusland heeft die wortels niet. Die heeft andere wortels. Zo ook de volkeren in Azië, die hebben ook eigen wortels, wortels in andere grond dan de Romeinse. Rusland ligt tussen Europa en de verre Aziatische volkeren in. Rusland als land heeft een enorm oppervlak en behuisd vele volken.

Maar het gaat mij nu over Rusland en dat wij dat land niet begrijpen. Dat we zo naïef zijn dat we denken dat ze daar hetzelfde over dingen denken als wij in het westen. Het gaat mij met name over het begrip ‘de Russische ziel’.

Het begrip van de ‘Russische ziel’ komt voort uit de literatuur; het is een typering van een manier van zijn, een manier van handelen, van leven, die tot uitdrukking komt in de werken van o.a. Lermontow, Poesjkin, Gogol, Dostojewski, Tolstoj, Toergenjew en Gontsjarov, om maar een paar kopstukken uit de 19^e -eeuwse Russische literatuur te noemen.

De Russische ziel is geen nationaal of etnisch begrip, maar een geestelijke houding. Althans, dat stelt cultuurfilosoof Walter Schubart in zijn omstreden werk ‘Europa und die Seele des Ostens’ (vertaald: Europa en de oosterse ziel) uit 1938.

In dit boek onderzoekt Schubart de geestelijke ontwikkeling van Europa. Zijn centrale stelling in het boek is dat de westerse beschaving in een crisis verkeert en dat zij zich alleen kan vernieuwen door in dialoog te treden met de spirituele tradities van het Oosten, en met name Rusland (dat toen onderdeel van de Sovjet-Unie was). Het was 1938, de oorlog die iets later zou uitbreken hing al dik in de lucht.

Het Westen wordt volgens Schubart gekenmerkt door rationaliteit, techniek, individualisme, macht en beheersing van de natuur. Het westen is materialistisch, heeft het economisch denken als hoogste waarde is technocratisch en ondergaat een heftige vorm van ontkerkelijking. Dit nog naast het opkomende nationalisme in allerlei staten.

Schubart zag dit zo in 1938. De wereld is sinds die tijd enorm veranderd, toch heb ik het idee dat de Westerse wereld op deze punten niet wezenlijk veranderd is. Misschien is het nog wel erger geworden.

Maar nu naar Rusland. Het Oosten, vooral Rusland, vertegenwoordigt volgens Schubart spiritualiteit, gemeenschapszin, religieuze diepgang en verbondenheid met het leven. Een compleet andere, bijna tegengestelde, set aan waarden.

Schubart gebruikt met name het werk van de Russische schrijver Dostojewski als illustratie van de Russische ziel: een cultuur waarin mededogen, religieuze ervaring en innerlijke vrijheid centraal staan.

Ook Rob, via welke ik weer tot leven ben gekomen, herkent dit in het werk van Dostojewski. Het wordt tijd dat ik me ook maar eens verder in die Dostojewski ga verdiepen. Het zijn wel hele dikke pillen om te lezen, heb ik begrepen.

Als je meer gelaagd die Russische ziel probeert te ontleden (het is eigenlijk beter om te spreken van ‘op te bouwen’) dan geeft dat het volgende beeld.

1.     Spiritualiteit boven materialisme

De Rus leeft primair niet voor bezit, succes of macht, maar zoekt de diepere betekenis van het bestaan. Religie is daarbij geen verzameling dogma’s, geboden en verboden, maar een levende ervaring met het goddelijke in de kosmos, de natuur en in de mens.

De werkelijkheid is groter dan wat met wetenschap en de rede verklaard kan worden. Mystiek en intuïtie, je gevoel volgen, hebben een belangrijke plaats in het dagelijks handelen. In plaats van het leven te willen beheersen, geef je je juist over aan het leven en aan dat wat je overkomt.

2.     Gemeenschapszin boven het individu

Het individu vindt zijn doel en vervulling niet in diens autonomie, maar in de gemeenschap. In het Russisch is hier een begrip voor: ‘Sobornost’, een vrijwillige, spirituele verbondenheid tussen mensen. En waar het Westen de zelfverzekerde, sterke mens bewondert, is er in Rusland juist meer waardering voor eenvoud en nederigheid. Zoeken naar de innerlijke waarheid is belangrijker dan het streven naar macht.

3.     Lijden als bron van inzicht

Het lijden van de mens wordt niet als iets slechts gezien, als iets dat geblust moet worden, weggedrukt moet worden. Lijden is een mogelijkheid tot transformatie naar een completer mens. Lijden mag er zijn, sterker nog, lijden moet er zijn. Je moet als mens leren het lijden te dragen en te verdragen, als weg naar geestelijke rijping. Daar hoort ook een diep medeleven bij, ook met vreemden en zelfs vijanden. Liefde en vergeving staan hierin centraal.

Kritische kanttekening

Deze typering is natuurlijk niet bedoeld als stereotype, dat alle Russen zo zijn. Tuurlijk niet. De Rus is ook gewoon een mens met alle makken die daar bij horen. De beschrijving van de ‘Russische ziel’ is meer een soort cultureel filosofisch ideaal om duidelijk te maken dat de aard van de mensen op dit deel van de wereld wel duidelijk anders geworteld is dan de aard van de westerse mens uit ontsproten is. Misschien staan ze zelfs wel bijna tegenover elkaar.

Rondbreier

Nogmaals, ik ervaar het als schokkend hoe het merendeel van de westerse mens geen benul heeft waar zhij van weg komt en dat ook de staat, de politiek en de media die naïviteit in stand houden. In essentie is dit een vorm van passieve censuur, censuur die meegebakken is met de opvoeding en het onderwijs.

Ik denk dat dit gebrek niet alleen voor de westerse mens geldt, maar omdat ik geen noordelijke, oostelijke en zuidelijke mensen ken, kan dat alleen een vermoeden blijven.

Wat is daar dan erg aan? Erg daaraan is dat we ons niet bewust zijn van wat ons gevormd heeft, welke overtuigingen ons denken bepalen, daar de kaders van zijn; overtuigingen van waaruit we denken, die we zelf niet ter discussie kunnen stellen.

Het effect daarvan is dat we denken dat de hele wereld en iedereen die daarop woont, volgens onze overtuigingen en waarden zou moeten leven. Dat is absoluut een misvatting. Nogmaals, de staat, de politie en de media werken actief mee aan het in stand houden van dit eenzijdige beeld. Dat zou je kunnen zien als actieve censuur.

De schets dit ik gegeven heb van de ‘Russische ziel’ is natuurlijk ook een stereo typering. Wel blijkt daaruit dat er een groot verschil is met onze Westerse waarden, en dat we die waarden niet zomaar als norm op de hele wereld kunnen leggen. Dat is of naïef of arrogant, of beide.

Maar de eigenlijke oproep is deze: Sta voor jezelf stil bij de overtuigingen van waaruit jij de wereld bekijkt en die je handelen bepalen. En probeer vervolgens in jezelf op zoek te gaan naar de oorsprong van die overtuigingen.

De socratische manier van gesprek voeren kan je hierbij helpen. Socrates is een oude Griek en wordt gezien als startpunt van de Westerse filosofie. Ook ik ben een kind van Socrates. Ook ik ben een kind, in het Westen geworteld.