Ons huwelijk - het boek

Soms lijkt het of een boek zich specifiek door jouw wil laten vinden. Afgelopen zaterdag was ik in Quedlinburg (Duitsland). Er is daar een hofje met allemaal kleine winkeltjes van ambachtslieden: een glasblazer, een viltvlechter, een keramist, een papiervouwer en een fotograaf die nog werkt met een meer dan 100 jaar oude houten camera met platen. Bij de poort van het hofje staat ook een tafel met oude boeken die op iemand wachten en gratis mee te nemen zijn.

Op mijn weg naar buiten zag ik het boek nog steeds op het tafeltje liggen. Het boek had zich meer naar de rand van de tafel verplaatst om nog meer op te vallen, en om de andere boeken op afstand te zetten en letterlijk de rug toe te keren. Eerst liep ik er voorbij. Na 10 meter schoot mij de gedachte binnen dat ik terug moest om het boek toch te bekijken, dat het enorm zonde zou zijn om dit boek links te laten liggen.

Ik ben teruggegaan en heb het boek opengeslagen. Het bleek helemaal geen liefdesroman te zijn. Het was een soort instructieboek uit de DDR-tijd voor stellen die aanstaande waren om te trouwen. Het stond boordevol met do’s en dont’s, hints en tips. Mijn interesse was nu volledig gewekt. Sterker nog, ik voelde me zielsblij, kinderlijk gelukkig, dat ik het boek gevonden had. En dat op een tafeltje ‘gratis mee te nemen’.

Thuis heb ik via ChatGPT wat meer context over het boek opgezocht. Het boek is voor het eerst verschenen in 1969. In de jaren 70 groeide het uit tot een standaardwerk en beleefde vele herdrukken. Aan het begin van de jaren 80 verloor het werk zijn populariteit.

Het boek

In eerste instantie lijkt het boek en soort van adviesboek voor stellen die gaan trouwen. Het boek bevat bijvoorbeeld uitleg over hoe je samen een huishouden moet inrichten, hoe je vorm geeft aan de wittebroodsweken, het dagelijkse getrouwd zijn daarna, hoe je samen om moet gaan met conflicten en – ja echt! – hoe je zwanger raakt. Een groot deel van het boek bestaat inderdaad uit verrassend praktische medische, psychologische en relationele adviezen.

Bovenal was het boek een écht DDR-boek, doorspekt van het idealisme van de socialistische staat die de DDR wilde zijn. Het was nadrukkelijk een uitwerking van het officiële DDR-ideaal van het "socialistische gezin" en de maatschappelijke functie van dat gezin.

De nadruk lag op gelijkwaardigheid van man en vrouw, gezamenlijke verantwoordelijkheid voor huishouden en kinderen, en de combinatie van arbeid en gezinsleven. Dat sloot aan bij de bredere DDR-politiek van de jaren zeventig, waarin de staat veel aandacht besteedde aan gezinsbeleid, kinderopvang en het terugdringen van echtscheidingen.

NB. Dat laatste was ook hard nodig. In 1974 bedroeg het echtscheidingspercentage in de DDR ongeveer 30%. Dit werd als zeer zorgelijk ervaren. In Nederland was met plusminus 19% dat percentage duidelijk lager.

In vergelijking met veel West-Duitse huwelijksgidsen uit dezelfde periode valt op dat het boek sterk de nadruk legt op de economische en sociale gelijkwaardigheid van de echtgenoten. Traditionele rolpatronen worden minder vanzelfsprekend gepresenteerd dan in veel West-Europese publicaties uit de vroege jaren zeventig.

En het boek heeft op het vlak van de relatie tussen man en vrouw als echtgenoten nog een ander uitgangspunt, dat afwijkt van de West-Europese mores. Het boek presenteert het huwelijk niet uitsluitend als privézaak of spontaan liefdesgeluk.

Het huwelijk is een duurzame gemeenschap waarvoor kennis, zelfdiscipline en maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef nodig zijn. Het adviesboek krijgt daardoor bijna het karakter van een leerboek: de lezer moet begrijpen hoe liefde, seksualiteit, arbeid, gezin en recht met elkaar samenhangen. De impliciete boodschap luidt: een goed huwelijk ontstaat niet vanzelf, maar kan rationeel worden voorbereid en verbeterd.

Het boek lijkt liefde niet als louter overweldigend gevoel te behandelen. Liefde moet blijken uit bijvoorbeeld wederzijdse aandacht en respect voor de persoonlijkheid van de ander. Ook de gedeelde verantwoordelijkheid en de bereidheid om gewoonten aan elkaar aan te passen zijn belangrijk voor een duurzaam huwelijk. Daarmee combineert het boek romantische liefde met een sterk normatief begrip van kameraadschap. Het gelukkige huwelijk is een bewust gevormde gemeenschap.

Vergeleken met West-Europese denkbeelden over het huwelijk in diezelfde periode is het huwelijk als ideaal moderner in zijn vanzelfsprekende erkenning van de werkende gehuwde vrouw. Ook is het minder religieus en minder gebonden aan het traditionele huisvrouwenmodel. Tenslotte is de plek van het huwelijk collectivistischer, doordat individueel geluk steeds in gezin en samenleving wordt ingebed.

Hoe zou Garve naar dit boek kijken?

Ik denk dat Christian Garve de socialistische gelijkwaardigheid in het huwelijk tussen man en vrouw als idealistisch en als niet-realistisch had weggezet, niet haalbaar. Het begrip socialisme werd in zijn tijd nog niet eens gefluisterd, was zeker nog geen onderwerp van dagelijks gesprek, laat staan dat er een hele staat op ingericht was. En dan ook nog een deel van het toenmalige Pruissen.

Garve leefde in het tijdperk dat de burgerij zijn plaats van gelijkwaardigheid ten opzichte van de aristocratie aan het bevechten was. Daarnaast was zijn samenleving streng Lutheraans Christelijk ingericht. Daarin was er een hele duidelijke rolverdeling en machtsverhouding tussen de man en de vrouw. Die zou ook gelijkwaardig genoemd kunnen worden, maar dan op basis van hele andere normen dat nu. Meer iets als gelijkwaardig voor God en zo.

De inleiding van het boek ‘Unsere Ehe’ geeft nadrukkelijk het belang aan van de gelijkwaardigheid van de vrouw en de man in het huwelijk en in de samenleving: samen wonen, samen werken, samen huishouden, samen kinderen, etc. Het boek geeft ook aan dat de staat in de vereiste faciliteiten voorziet om het getrouwde stel die gewenste gelijkwaardigheid ook mogelijk te maken.

In die context zou je het woord ‘Unsere’ uit de titel op twee manieren kunnen uitleggen: 1) ‘Unsere’ als huwelijk tussen man en vrouw en 2) ‘Unsere’ als de manier waarop in de DDR het huwelijk gezien wordt. De inhoud van het boek dekt beide perspectieven af.

Aan het begin van het boek wordt ook Karl Marx aangehaald: “Als de mens door de omstandigheden wordt gevormd, dan moeten de omstandigheden menselijk worden vormgegeven.” Hier wordt mee bedoeld dat de samenleving zodanig moet zijn ingericht dat er geen klassenverschillen zijn, dat er geen klassen zijn die macht kunnen uitoefenen over lagere klassen en dat iedereen, man en vrouw, over dezelfde mogelijkheden moeten kunnen beschikken om zich te ontwikkelen tot een goed lid van de samenleving en diens eigen geluk. Kortom, het socialistische ideaal.

We weten allemaal hoe het met de DDR is afgelopen. In 1989 is met ‘Die Wende’ een einde gekomen aan dat ideaal. De DDR (ook wel Oost-Duitsland) is samengegaan met West-Duitsland. Beter is het om te zeggen dat de DDR is opgegaan in West-Duitsland, met diens liberale waarden, het marktdenken en het kapitalisme. Van de socialistische waarden van weleer is niet veel meer over.

Garve zou niet verbaasd zijn geweest. Ik denk dat hij het ‘socialistisch experiment’ op voorhand als kansloos had ingeschat. Uit zijn eigen sociologische onderzoek kwam destijds al naar voren dat mensen in een samenleving aan de ene kant gelijk willen zijn, om deel uit te maken van de groep. Aan de andere kant wil de mens juist afwijken van de groep, wil apart zijn, om zich nog een eigen, uniek individu te voelen.

Een opgelegde gelijkwaardigheid, waarbij iedereen dezelfde mogelijkheden heeft lijkt mooi, maar leidt er impliciet toe dat mensen toch een verlangen hebben om meer te willen hebben dan anderen, anders te willen zijn dan anderen. Dat zit nu eenmaal in de mens. Daartoe is zhij veroordeeld. De mens kan niet anders.

Het regime in de DDR wist dit ook en heeft dat typische menselijke verlangen juist ook actief gebruikt om de mensen te richten naar de eisen van de staat. Zo kregen jonge stellen die gingen trouwen en zich netjes aan de regels van de staat hielden ook bepaalde privileges; bijvoorbeeld een net iets groter appartement of korter op de wachtlijst voor een Trabant (auto).

Het verlangen van het individu om juist niet gelijk te zijn aan de groep werd door de staat actief gebruikt om de ‘gelijkwaardigheid’ volgens de ideologie af te dwingen. Het heeft allemaal niet gewerkt. Ook het boek heeft niet kunnen zorgen voor een socialistische staat vol van harmonie en collectieve gelukzaligheid met het gezin als hoeksteen van de samenleving.

Oh ja, ‘het gezin als hoeksteen van de samenleving’. Is dat in Nederland niet jarenlang het credo geweest van de Christelijke partijen? Maar dan wel met de ongelijkwaardige rolverdeling tussen man en vrouw. Dat dan weer wel. Op dat vlak was de ambitie van de DDR het westen ver vooruit. Ook 50 jaar later nog. Ook in Nederland. Juist in Nederland.