Over besluiteloosheid

Het valt me op dat er in de huidige samenleving best veel mensen moeite hebben met het nemen van beslissingen. Of het nu gaat om dingen de aanschaf van dingen (een smartphone, een Airfryer, etc.), het boeken van een vakantie of welke van de 25 soorten mosterd je moet kiezen als je voor het schap in supermarkt staat.

Ik hoor ook dat hier een modern begrip voor is: ‘keuzestress’. Het ‘niet-kunnen-kiezen’ wordt verweten aan de overdaad van het aanbod op de vele terreinen van het dagelijks leven. Het wordt gezien als effect van de moderne, globale internet-samenleving.

Dit weifelen, om maar niet te kunnen of te hoeven kiezen werkt als houding ook door op andere terreinen van de samenleving. Ook mensen die voor hun werk besluiten moeten nemen krijgen steeds vaker het verwijt te laat of geen besluit te nemen; of dat nu mensen zijn met een kantoorbaan, ondernemers of bestuurders van grote organisaties. Besluiten nemen wordt als eng ervaren.

Best grappig eigenlijk dat dit gezien wordt als symptoom van de huidige moderne tijd. In mijn dagen worstelde men ook al met het nemen van besluiten. Of liever het niet nemen van besluiten. Ik heb er destijds (in 1792) zelfs een verhandeling over geschreven. Deze kreeg de heldere titel: ‘Über die Unentschlossenheit’. In het Nederlands is de titel even simpel: ‘Over besluiteloosheid’.

Als ik die verhandeling nu teruglees, schaam ik me wel een beetje. Ik zie mezelf duidelijk als kind van de Verlichting. Ik hanteer een strakke logische structuur, gebaseerd op de regels van de retorica, zoals de oude Grieken en Romeinen dat al deden. Drie is daarbij het grondgetal om mee te werken. De verhandeling bestaat uit drie delen. Ieder deel bestaat weer uit drie hoofdpunten. Ieder hoofdpunt bestaat uit drie onderdelen.

Mijn hele verhandeling is een soort Engelse wals die de lezer meeneemt in een lange beweging met vloeiend, dansend taalgebruik. Geen moeilijke woorden, geen academisch geleuter, de taal van de burger. Nu zou dat denk ik b1 of b2 niveau genoemd worden. 1-2-3, 1-2-3, 1-2-3. Voor-zij-sluit, achter-zij-sluit, wis-sel-pas.

Ik heb me nog een keer over de tekst gebogen en de 1-2-3 structuur losgelaten. Het zou anders ook veel te veel gaan lijken op iets dat uit een AI-product lijkt te komen. Mijn verhandeling van destijds komt neer op het volgende.

Over besluiteloosheid

In mijn onderzoek viel het mij op dat ‘besluitenloosheid’ veel minder aandacht kreeg binnen de samenleving dan andere karaktergebreken. Ik zet het maar even neer als gebrek, om de toon te zetten.

Toch veroorzaakt, in mijn beeld, ‘besluitenloosheid’ evenveel schade als andere gebreken. Niet doordat de besluiteloze verkeerde dingen doet, maar doordat zhij dikwijls nalaat te doen wat nodig is. Daarom wilde ik begrijpen wat besluiteloosheid werkelijk is, waar zij vandaan komt, welke gevolgen zij heeft en hoe zij overwonnen kan worden.

Allereerst maakte ik onderscheid tussen – wat ik noem - gezonde voorzichtigheid en besluiteloosheid. Voorzichtigheid is een deugd: zij onderzoekt zorgvuldig voordat zij handelt. Besluiteloosheid daarentegen blijft onderzoeken wanneer handelen al wel mogelijk is. Besluitenloosheid verlangt een zekerheid die de mens nooit kan bezitten. Het leven dwingt ons immers voortdurend te beslissen terwijl onze kennis onvolledig blijft. Wie wacht op volkomen zekerheid zal nooit werkelijk handelen.

De besluiteloze is niet noodzakelijk onverstandig. Integendeel, dikwijls bezit zhij juist veel inzicht. Diens verstand ziet zovéél mogelijkheden, voordelen en gevaren dat iedere keuze opnieuw twijfel oproept. Het denken, dat bedoeld was om de daad voor te bereiden, gaat de plaats van de daad innemen. Daardoor raakt de natuurlijke verhouding tussen het verstand, de wil en de daad verstoord.

Ik ontdekte vervolgens dat besluiteloosheid vele oorzaken kan hebben. Een belangrijke oorzaak is de rijkdom van kennis en verbeelding. Hoe meer iemand van de materie weet, hoe meer mogelijkheden iemand ziet, hoe moeilijker het wordt één weg te kiezen. Ook het verlangen naar volmaaktheid en compleetheid werkt verlammend op het doorhakken van de knoop.

Aan de andere kant; hoe minder iemand er verstand van heeft, des te gemakkelijker neemt zhij een besluit. Wie alleen genoegen neemt met de eerste de beste denkbare beslissing, verliest dikwijls de goede beslissing die op dat moment mogelijk zou zijn geweest.

NB. Ik heb begrepen dat dit inzicht over de relatie tussen de hoeveelheid kennis van de materie én het gemak of de moeite een besluit te nemen wel doorgesijpeld is naar (dure) leiderschapstrainingen. Ook hier geldt ‘oude wijn in nieuwe zakken’, maar dat terzijde.

Daarnaast speelt de angst om fouten te maken een grote rol. De besluiteloze vreest de gevolgen van een verkeerde keuze, maar ziet onvoldoende dat ook het nalaten ernstige gevolgen kan hebben. De verbeelding versterkt deze angst doordat zij alle mogelijke mislukkingen levendig voor ogen stelt. Daardoor lijkt ieder risico groter dan het werkelijk is.

Ook gebrek aan zelfvertrouwen draagt bij aan de besluiteloosheid. Wie voortdurend aan zijn eigen oordeel twijfelt, zoekt steeds opnieuw advies zonder ooit werkelijk tot een besluit te komen. Een verkeerde opvoeding kan deze neiging versterken, wanneer iemand nooit geleerd heeft zelfstandig verantwoordelijkheid te dragen. Eerdere mislukkingen kunnen bovendien een blijvende voorzichtigheid veroorzaken die later iedere nieuwe beslissing belemmert.

Na de oorzaken heb ik de gevolgen onderzocht. Besluiteloosheid versterkt zichzelf. Iedere uitgestelde beslissing maakt de volgende moeilijker. Het is een ‘selffulfilling prophecy’. De wil verliest langzaam zijn kracht, omdat hij niet langer gewend is zichzelf te gehoorzamen. Voornemens blijven voornemens en worden steeds minder geloofwaardig, zelfs voor degene die ze maakt.

De grootste schade is vaak het verlies van tijd. Terwijl de besluiteloze blijft overwegen, verdwijnen de omstandigheden waaronder handelen mogelijk was. Kansen keren niet altijd terug. Vaak is de combinatie van factoren zo dat er op dat specifieke moment ook een beslissing genomen moet worden. Door de besluitenloosheid ontstaan niet alleen gemiste kansen in werk en beroep, maar ook in vriendschap, liefde en persoonlijke ontwikkeling.

Ook verliezen langzamerhand anderen hun vertrouwen in de besluiteloze. Zij durven haar/hem geen verantwoordelijkheid meer toe te vertrouwen. Zelf leeft zhij voortdurend onder spanning. Dezelfde vragen keren telkens terug zonder ooit opgelost te worden. De geest raakt vermoeid, terwijl zhij nauwelijks vooruitgang boekt. Uiteindelijk blijft vooral de spijt over de dingen die nooit zijn geprobeerd. Men betreurt vaak sterker wat men heeft nagelaten dan wat men verkeerd heeft gedaan.

Bovendien belemmert besluiteloosheid de vorming van het karakter. Deugd ontstaat niet uitsluitend door juiste gedachten, maar vooral door juiste daden. Wie voortdurend in voorbereiding blijft steken, ontneemt zichzelf de mogelijkheid ervaring op te doen en innerlijk te groeien.

Daarom zocht ik tenslotte ook naar middelen om deze zwakte te overwinnen. Mijn insteek was en is altijd ook hints en tips mee te geven ‘hoe het beter kan’.

De eerste stap is zelfkennis. Men moet eerlijk erkennen wanneer ‘voorzichtigheid’ is veranderd in ‘uitstel’. Vervolgens moet men leren aanvaarden dat volkomen zekerheid onmogelijk is. Niet absolute zekerheid, maar voldoende zekerheid moet het doel zijn.

Ik raad aan het nadenken bewust te begrenzen. Pak het moment waarop de combinatie van de dingen bij elkaar komen en het besluit ook genomen moet worden. Geef dat moment en het te nemen besluit alle focus. Zet alle andere dingen die in je hoofd spelen even opzij.

Overdenk de situatie grondig. Zet je inzichten, de voors- en tegens, alternatieven etc. op een rijtje. Zodra nieuwe overwegingen niets wezenlijks meer toevoegen, behoort het onderzoek te eindigen en het handelen te beginnen. Daarbij is het belangrijk onderscheid te leren maken tussen hoofd- en bijzaken. Niet iedere onzekerheid verdient dezelfde aandacht.

Besluitvaardigheid groeit bovendien door oefening. Kleine dagelijkse beslissingen vormen de wil. Zoals iedere gewoonte sterker wordt door herhaling, geldt dat ook voor besluitvaardigheid. Men moet daarom leren eenmaal genomen besluiten trouw uit te voeren en niet onmiddellijk opnieuw ter discussie te stellen. Ook moet men leren fouten te verdragen. Geen mens leeft zonder vergissingen. Juist door ervaring worden toekomstige beslissingen beter.

Raad van anderen is nuttig, maar kan het eigen oordeel nooit vervangen. Vraag niet teveel mensen om raad. Hoe meer mensen geraadpleegd worden, hoe meer meningen er komen, hoe moeilijker het wordt. Uiteindelijk moet ieder mens zelf verantwoordelijkheid dragen. Werkelijke vrijheid bestaat niet uit het openhouden van alle mogelijkheden, maar uit het vermogen verstandig te beslissen en vervolgens ook te handelen.

Aan het einde van mijn verhandeling kom ik tot een meer algemene conclusie. Het menselijk leven blijft noodzakelijk onvoltooid. Wij beschikken nooit over volledige kennis. Juist daarom moeten wij leren leven met onzekerheid. Het is goed om je dat te beseffen en te aanvaarden.

De praktijk vormt de voltooiing van de theorie. Gedachten bereiken hun bestemming pas wanneer zij in daden worden omgezet. En om tot daden te komen moet je beslissingen nemen. “Beter een foute beslissing, dan geen beslissing” zou ik bijna zeggen.

En, het karakter wordt niet gevormd door wat wij weten, maar door wat wij herhaaldelijk doen. Wijsheid bestaat daarom uit evenwicht: het verstand onderzoekt, de verbeelding verrijkt, het gevoel bezielt en de wil voert uit. Wanneer één van deze vermogens de overhand krijgt, raakt de mens uit balans.

Het ware geluk ligt niet in het vinden van de volmaakte beslissing, maar in het vermogen verstandig te handelen ondanks de onvermijdelijke onzekerheid van het leven.

Wie zorgvuldig onderzoekt, vervolgens beslist, zijn besluit standvastig uitvoert en bereid is van zijn fouten te leren, ontwikkelt niet alleen grotere besluitvaardigheid, maar ook innerlijke vrijheid. Juist daarin zie ik de ware bestemming van de mens: niet in een leven zonder twijfel, maar in een leven waarin twijfel het handelen niet langer verhindert.

Tenslotte

Met deze slotbeschouwing sloot in destijds mijn verhandeling af. Ik denk dat mijn inzichten van toen in essentie niet verouderd zijn. Ook al is de wereld veranderd, de mens met zijn makken en grillen is niet echt anders geworden. We hebben alleen een beperkt historisch besef en denken dat we in de afgelopen 200-250 jaar een stuk zijn opgeschoten. Dus niet echt, denk ik.

Trouwens, als afsluiter, ik heb mijn verhandeling van destijds ook wat breder en dieper uitgewerkt, in een soort essay. Als je die wilt ontvangen, stuur me dan een berichtje via de contactpagina van de website.