Waarom 'Over de mode' nog steeds actueel is!

Van al mijn werk is alleen het boek 'Über die Moden' (Over de mode) recent in een nieuwe editie verschenen; een editie in een op dat moment gangbaar lettertype; makkelijk leesbaar dus, niet dat verouderde oud Duitse schrift. Recent is ook relatief. Het was in 1987. Toch ook al weer zo'n 40 jaar geleden. En dan ook alleen in het Duits. Maar, iets is beter dan niets.

Als ik zo om me heen kijk en de wereld zoals die verworden is op me in laat werken, dan zie ik dat mijn boek eigenlijk nog steeds actueel is. Ik zie dan ook geen enkele reden waarom er - anno 2026 - niet opnieuw een editie uitgegeven zou kunnen worden. Niet alleen in het Duits, maar ook in het Nederlands, in het Frans en - voor een nog breder publiek - in het Engels of - nog breder - in het Chinees.

De titel van het boek is 'Over de mode'. Wanneer mensen het woord mode horen, denken zij vaak aan kleding. Dat was in mijn tijd zo, en dat is vandaag niet anders. Toch heb ik mijn boek 'Over de mode' niet alleen geschreven om over kleding te spreken. Ik wilde begrijpen waarom mensen zich zo graag aanpassen aan anderen. Waarom volgen wij de gewoonten van onze tijd? Waarom willen wij erbij horen? En waarom vinden wij het tegelijk belangrijk om ons van anderen te onderscheiden?

Want dat is het spannende aan mensen. Aan de ene kant willen ze bij een groep horen. Daarom gaan ze andere mensen nadoen. Aan de andere kant willen mensen apart zijn, uniek zijn. Daardoor gaan ze juist iets doen wat de groep niet doet, zetten ze zich soms expliciet tegen de groep af. En die groep vormt dan ook weer een groep. En zo door...

Tijdens mijn leven heb ik veel mensen geobserveerd. Ik zag dat mode niet alleen zichtbaar is in kleding, maar ook in taal, omgangsvormen, kunst, muziek en zelfs in ideeën. Mensen nemen gemakkelijk over wat anderen mooi, goed of verstandig vinden. Dat is niet vreemd. Wij leven immers samen met anderen en willen graag deel uitmaken van een gemeenschap.

Daarom is mijn eerste gedachte eenvoudig: mode is een normaal onderdeel van het menselijk samenleven. Mensen zoeken verbinding met elkaar. Zij willen erbij horen en door anderen worden gewaardeerd. Mode helpt daarbij. Wanneer mensen bepaalde gewoonten delen, begrijpen zij elkaar vaak beter en verloopt het samenleven gemakkelijker.

Ik zie mode daarom niet als iets slechts. Integendeel. Zonder gezamenlijke gewoonten zou het dagelijks leven veel moeilijker zijn. Wij zouden elkaar minder goed begrijpen en er zou minder verbondenheid zijn. Mode kan dus bijdragen aan beleefdheid, orde en wederzijds begrip.

Maar er is ook een andere kant van dit 'erbij willen horen'. Ik heb gezien dat mensen soms zóveel waarde hechten aan de mening van anderen, dat zij vergeten zelf na te denken. Zij volgen de mode niet omdat zij haar goed vinden, maar omdat iedereen dat doet. Dan wordt mode geen hulpmiddel meer, maar een meester die bepaalt hoe iemand moet leven.

Daarom is mijn tweede gedachte dat de mens altijd zijn eigen verstand moet blijven gebruiken. Ik vind het verstandig om nieuwe gewoonten te bekijken en soms ook over te nemen. Maar ik raad iedereen aan zichzelf steeds af te vragen: Waarom doe ik dit eigenlijk? Vind ik dit zelf goed, of doe ik het alleen omdat anderen het doen?

Voor mij is vrijheid niet hetzelfde als alles anders willen doen dan de rest. Vrijheid betekent dat je bewust kiest. Soms kies je ervoor de mode te volgen. Soms kies je ervoor dat niet te doen. Beide kunnen goede keuzes zijn, zolang zij voortkomen uit een eigen oordeel.

Mijn derde gedachte is misschien wel de belangrijkste: een mens wordt niet groot door zijn uiterlijk, maar door zijn karakter. Mooie kleding, een elegante stijl of populaire opvattingen zeggen weinig over wie iemand werkelijk is. Veel belangrijker zijn eerlijkheid, vriendelijkheid, wijsheid en een goed oordeel. Dat zijn eigenschappen die niet met iedere nieuwe mode veranderen.

De wereld is veranderd en toch ook weer niet

Toen ik het boek schreef (1792) was er sprake van een enorme ontwikkeling van de 'Burgerij' als maatschappelijke klasse. De Franse Revolutie had een paar jaar daarvoor plaatsgevonden. Frankrijk bevond zich nog in een chaotische periode. In Pruissen hielden we de ontwikkelingen in Frankrijk nauwlettend in de gaten. Tegelijk maakten we zelf onder leiding van Frederik de Grote maatschappelijk ook een enorme ontwikkeling door.

De bovenkant van de burgerij (de rijke burgers) schurkte heel dicht aan tegen de klasse van de aristocratie (de adel). De middenlaag van de burgerij op diens beurt keek weer jaloers naar de bovenlaag en probeerde daar weer bij te houden, enz. Binnen iedere klasse waren er ook weer niveaus waar je geacht werd binnen te blijven, subklassen als het ware.

Het was heel boeiend om te observeren hoe de gegoede burgerij, erbij wilde horen. Ze keken heel erg naar de aristocratie en gingen allerlei dingen overnemen. Dat zat in de kleding, in de inrichting van het huis, in de sociale activiteiten en in de omgangsvormen. De aristocratie op diens beurt zag dat ook en had daar dan zijn eigen mechanisme bij om te zorgen dat de groep de gelederen gesloten hield. Een groep wil een groep blijven en 'de groep bepaalt de norm'. Dit levert ook een forse groepsdruk op, zowel voor de leden van de groep zelf, als voor mensen die tot een groep willen gaan horen.

Toen ik het boek schreef, kon ik natuurlijk niet weten hoe de wereld er meer dan tweehonderd jaar later uit zou zien. Vandaag de dag spreken mensen minder over de sociale klassen, zoals in mijn tijd. Er zijn nu andere type sociale klassen. Ik hoor de mensen spreken over sociale media, influencers en trends die zich razendsnel verspreiden. Ik hoor ze ook spreken over de zorgen die men heeft op de effecten hiervan op de mens als zodanig en speciaal de jongere generaties. Dat verbaast mij eigenlijk niet. De middelen zijn veranderd, maar de mens zelf is veel minder veranderd dan vaak wordt gedacht.

Via sociale media vergelijken mensen zich voortdurend met anderen. Zij laten zien wat zij dragen, waar zij op vakantie gaan, wat zij eten en wat zij belangrijk vinden. Zij hopen op waardering van anderen. Ik herken daarin precies hetzelfde menselijke verlangen dat ik in mijn eigen tijd zag: de behoefte om gezien en geaccepteerd te worden.

Ook groepsdruk is niet verdwenen. Jongeren, maar ook volwassenen, voelen soms dat zij dezelfde keuzes moeten maken als de mensen om hen heen. Dat kan gaan over kleding, werk, politieke opvattingen of zelfs over de manier waarop iemand zijn leven wil inrichten. Mijn advies blijft hetzelfde als vroeger: luister naar anderen, maar vergeet nooit ook naar je eigen verstand te luisteren.

Ik zie nog een andere overeenkomst tussen mijn tijd en die van nu. Tegenwoordig veranderen niet alleen kledingtrends snel, maar ook ideeën. Nieuwe managementmethoden, gezondheidsadviezen, opvoedkundige inzichten of technologische ontwikkelingen worden soms enthousiast gevolgd, totdat de volgende trend zich aandient. Ook hier zou ik zeggen: wees nieuwsgierig, maar blijf kritisch. Niet iedere nieuwe gedachte is automatisch een goede gedachte.

Misschien is dat wel de belangrijkste boodschap die ik wil meegeven. Een samenleving heeft mensen nodig die openstaan voor verandering, maar ook mensen die zelfstandig blijven nadenken. Alleen dan kunnen wij vooruitgang combineren met wijsheid.

Wanneer ik mijn boek vandaag opnieuw zou schrijven, zou ik waarschijnlijk weinig aan de inhoud veranderen. Ik zou natuurlijk andere voorbeelden gebruiken, voorbeelden die aansluiten bij de huidige tijd, maar mijn conclusie zou hetzelfde blijven.

Het is prima om de samenleving te volgen, maar verlies jezelf niet.

Je mag genieten van nieuwe ontwikkelingen. Je mag mooi vinden wat in de mode is; of dat nu gaat over kleding, interieur van je woning, je auto, omgangsvormen, etc. Je mag leren van anderen, absoluut.

Maar laat nooit de mening van de meerderheid bepalen wie jij bent. Je karakter, je verstand en je eigen oordeel zijn veel waardevoller dan de mode van het moment.

Dat is de les die ik meer dan tweehonderd jaar geleden wilde doorgeven. En misschien is die vandaag wel belangrijker dan ooit. Misschien raak ik zelf ook wel weer in de mode. Wie weet?!